Armia francuska w momencie wybuchu pierwszej wojny światowej

Pierwsza wojna światowa była wydarzeniem, które całkowicie zmieniła obraz świata. W 1914 roku stanęły naprzeciw siebie wielomilionowe armie skupione w ramach dwóch przeciwstawnych bloków. W swoim artykule chciałbym przedstawić armię francuską w momencie wybuchu wojny.

Sklep Urodzeni Patrioci

Porażka w wojnie z Prusami w latach 1870 – 71 ukazała słabość i archaiczność wojsk francuskich. Wobec zmieniających się systemów walki i broni dowództwo francuskie starało się opracować taktykę i regulamin, który zdoła zapewnić zwycięstwo. Najbardziej obawiano się, że młodym poborowym zabraknie odwagi i entuzjazmu na obszernych polach bitewnych, w których dowodzenie mogło być w znacznym stopniu utrudnione. Spowodowało to obsesyjną chęć prowadzenia działań ofensywnych. W 1904 r. wprowadzono regulamin piechoty według którego żołnierze mieli napierać łokieć przy łokciu w zmasowanym szyku, przy dźwięku trąbek i bębnów. W bezwarunkowej ofensywie francuscy dowódcy widzieli sposób na ożywienie ducha narodowego. W  1913 roku wydano regulamin polowy dla większych formacji taktycznych w którym napisano, że armia powracając do swych tradycji, nie uznaje innego nakazu niż ofensywa. Jeszcze w 1916 roku piechota francuska ruszała do walki pod sztandarami.

Francuski piechur w momencie wybuchu wojny/ Źródło:Wikimedia

Francuski piechur w momencie wybuchu wojny/ Źródło:Wikimedia

Innym poważnym zaniedbaniem, które zdecydowało o początkowych porażkach Francuzów było niepraktyczne umundurowanie i nienajlepsze uzbrojenie. Żołnierze francuscy byli praktycznie pozbawieni kamuflażu, przez zbyt jaskrawe kolory mundurów. W 1914 roku żołnierze francuscy walczyli w mundurach, które projektowano niemal pół wieku wcześniej: granatowym płaszczu-kapocie (z 1877 roku), czerwonych spodniach (z 1867 roku, potem dwukrotnie nieco modyfikowane) oraz kepi z 1884 roku. Takie barwy wojsk zostały przyjęte przez piechotę już w 1829 roku. Od 1903 roku aż siedmiokrotnie starano się zmienić kolory umundurowania, gdyż według badań, obecny mundur dwukrotnie bardziej narażał na trafienie niż uniform maskujący. Głównymi przeciwnikami zmian w ministerstwie wojny byli malarze bataliści Georges Scott i Edouard Detaille. Uważali oni, że wprowadzenie szarych i szaro – błękitnych mundurów sprawi, że armia będzie wyglądała bezbarwnie i straci entuzjazm do walki. Nie chciano dopuścić również lekkiego kasku, bo przez niego żołnierze wyglądaliby „po niemiecku”. Dodatkowo mundur w barwach narodowych miał wzbudzić w żołnierzach poczucie dumy narodowej, a w społeczeństwie wiarę w armię, nadszarpniętą po aferze Dreyfussa. Ostatecznie do kompromisu doszło w 1913 roku, kiedy dzięki działaniom ministra Messimy’ego do produkcji umundurowania użyto tkaniny składającej się z włókien niebieskich (60 %), czerwonych (30 %) i białych (10%). Jednak do zgody doszło zbyt późno i Francuzi musieli walczyć w granacie i czerwieni używanej jeszcze przez ich dziadków. Dodatkowo oficerowie posiadali złocone oznaczenie stopni co ułatwiało przeciwnikowi ich zlokalizowanie i późniejsze zlikwidowanie.

Podstawowym karabinem używanym przez piechotę był Lebel, zaprojektowany w 1886 i zmodyfikowany w 1893 roku. Broń ta była pomimo kilku modyfikacji  była w momencie wybuchu wojny przestarzała.  Z kolei podstawowym ciężkim karabinem był St Etienne Mle 1907 jednak okazał się jedną z najgorszych konstrukcji strzeleckich albowiem był bronią skomplikowaną i zawodną.  W związku z tym w 1914 roku do uzbrojenia wprowadzono nowy model ckm-u Hotchkissa, oznaczony jako Mle 14. W następnych latach wyparł on z uzbrojenia starsze modele ciężkich karabinów maszynowych.

Armia francuska oparta była na systemie żołnierzy poborowych. Służba wojskowa trwała 3 lata (Loi de Trois Ans, wprowadzona w 1913 roku), po których przez 7 lat żołnierz mógł być zmobilizowany podczas wojny jako rezerwista. System ten był oparty na pułkach, w których bataliony, które tworzyły pułk służyły razem (w odróżnieniu od armii brytyjskiej, gdzie bataliony zazwyczaj były formowane poza swoimi pułkami).

Francuska piechota przed wejściem do stacji paryskiego metra, sierpień 1914 roku

Francuska piechota przed wejściem do stacji paryskiego metra, sierpień 1914 roku

 

Struktura armii

Piechota liniowa podzielona była na 173 aktywne pułki (wliczając w to przedwojenne zwiększenie liczebności), tyle samo pułków rezerwowych, sformowanych ze zmobilizowanych rezerwistów (numerowano je przez dodanie liczby 200 do numeru do matczynej jednostki) oraz 145 pułków terenowych, sformowanych z mężczyzn, którym skończył się okres mobilizacji z rezerwy, ale nadal byli w wieku zdolnym do walki. Pułki terenowe nie miały stałej liczby batalionów. Ich liczba zależała od liczby miejscowej ludności. Dodatkowo każdy pułk miał dwa plutony ciężkich karabinów maszynowych.

Lekka piechota liczyła 31 aktywnych pułków Chasseur à pied, z których każdy posiadał pułk rezerwowy (numerowano je od matczynej jednostki plus 40). W 1888 roku w obawie przed włoską inwazją przekształcono 12 pułków lekkiej piechoty w chasseurs alpins, oddziały wyspecjalizowane w walce w górach. W 1914 roku pułki te zostały przeniesione na front w Wogezach. Trzecim typem lekkiej piechoty były chasseur cyclists, oddziały używające rowerów.

Francuscy kirasjerzy wyruszają na front/ Źródło: Wikimedia

Francuscy kirasjerzy wyruszają na front/ Źródło: Wikimedia

Kawaleria składała się z:

–        12 pułków kirasjerów, umundurowanych na styl napoleoński, uzbrojonych w stalowy hełm i kirys

–        32 pułki dragonów

–        21 pułków chasseurs a cheval, lekkiej jazdy

–        14 pułków huzarów

 Artyleria składała się z:

–        62 pułków polowej artylerii uzbrojonej w działa kaliber 75 mm, przywiązanych zarówno do piechoty jak i kawalerii,

–        dwa górskie pułki uzbrojone w działa kaliber 65 mm, noszone na grzbietach mułów,

–        5 pułków ciężkiej artylerii, uzbrojonych w działa kaliber 120 mm lub 155 mm,

–        9 pułków pieszej artylerii wykorzystywanej podczas oblężeń,

–        10 niezależnych grup, posiadających trzy lub cztery baterie, stacjonujące w Afryce.

Armata polowa wz. 1897 kal. 75 mm - chluba francuskiej armii

Armata polowa wz. 1897 kal. 75 mm – chluba francuskiej armii

Artyleria w okopach uzbrojona była w armaty bliskiego wsparcia, kaliber 37 mm oraz moździerze różnego kalibru. Najpopularniejsze były Brandt 90 mm i Stokes’y.

Wojska inżynieryjne liczyły 11 pułków, z których wydzielone były po jednym kolejowym i komunikacyjnym. Te ostatnie rozdzielone były na małe kompanie lub hufce przydzielone do piechoty i kawalerii.

Wojska powietrzne (Service Aeronautique) zostały powołane w 1903, jako odgałęzienie wojsk inżynieryjnych. W wyniku reorganizacji przeprowadzonej w 1912 roku powstały piony: samolotów, balonów i administracyjny. Wojska balonowe stacjonowały w Wersalu, zaś samoloty w Lyonie i Reims. W 1914 roku lotnictwo liczyło 21 szwadronów.

Skład administracji obejmował urzędników, sztab dowodzenia, oddziały zaopatrzenia i sanitariuszy. W skład Train des equipages (korpusy transportowe) wchodziło w 1914 roku 21 szwadronów (liczba ta wkrótce została powiększona o oddziały terenowe). Z Train des equipages wydzielony został Service Automobile, w którym służyli kierowcy ciężarówek i samochodów transportujących żołnierzy. W skład jednej sekcji SA, wchodziło 20 pojazdów z 45 żołnierzami i jednym oficerem. Samochody oznaczane były literami zgodnie z ich przeznaczeniem:

–        TP, transport personelu

–        TM, transport materiałów

–        RVF, nowi rekruci

–        SS, ambulanse

–        TMR, materiały budowlane

–        TPT, telegrafiści

–        SMA, tarcze artylerii

–        SP, park maszynowy

Każda sekcja formowana była po cztery w grupy, nazywane od nazwiska dowódcy. W rezerwie pozostawały dwa lub trzy zgrupowania składające się z pięciu do sześciu grup. Istniały też oddziały medyczne, składające się z oficerów-specjalistów jednej lub dwóch specjalności (lekarzy lub chemików), zwane Service de Sante.

 

Armia w Afryce

 

W północnoafrykańskich posiadłościach francuskich istniał garnizon XIX regionu korpusu armii, nazywany nieoficjalnie Armée d’Afrique. Typy oddziałów podzielone były na te dostępne dla Francuzów i te dla tubylców. Rodowici Francuzi służyli w:

–        Zouaves (żuawi), łącznie cztery pułki,

–        Lekkiej afrykańskiej piechocie, pięć batalionów, złożonej ze skazańców, którym kończą się wyroki oraz kryminalistów pochwyconych we Francji za mniejsze wykroczenia

–        Chasseurs d’Afrique (szaserzy), sześć pułków.

Nie-Francuzi mogli służyć w dwóch typach jednostek:

–        Tirailleurs (tyralierzy), piechocie, której żaden cały batalion nie został wysłany do Francji, ale część żołnierzy była mieszana zwłaszcza z oddziałami żuawi.

–        Spahis, lekkiej kawalerii, rekrutowanej głównie z ludności północnoafrykańskiej. W 1914 roku liczyli cztery pułki z których wszystkie służyły w Europie. Konie spahisów odznaczały się większą wytrzymałością od tych z  Francji.

Innym typem jednostki była Legia Cudzoziemska. Wszystkich ochotników z innych państw kierowano do jednostek Legii, ale szybko jej szeregi topniały, ze względu na dezercję obywateli Prus i Austro – Węgier, którzy postanowili służyć w rodzimym wojsku. Mała liczebność i wartość bojowa Legii spowodowała, że legionistów mieszano z innymi jednostki i pozostawiono w służbie w Maroku i Saharze.

Ponadto na froncie europejskim służyli mieszkańcy kolonii, z których tworzono samodzielne bataliony. Wcielane były do pułków walczących w Europie (we Francji, Grecji i Macedonii). Na front zachodni trafiło najwięcej Senegalczyków i Malgaszów. Mieszkańcy Indochin walczyli w południowych Bałkanach.

2 sierpnia - Francuzi w drodze na front

2 sierpnia 1914 – Francuzi w drodze na front

Mimo iż Francja posiadała „zaledwie” czterdzieści jeden milionów mieszkańców, dzięki wielkiemu wysiłkowi, a takim była trzyletnia służba wojskowa udało się wyzyskać do maksimum posiadane zasoby ludzkie. Armia francuska na stopie pokojowej liczyła około 820 000 ludzi po ogłoszeniu powszechnej mobilizacji do wojska trafiło dodatkowe prawie 3 000 000 osób.

Jak widać z powyższych rozważań armia francuska była w średnim stopniu gotowa do wojny. Przez wiele lat zaniedbywane siły zbrojne były w 1914 roku w zdecydowanie gorszym stanie niż armia niemiecka będąca głównym przeciwnikiem francuzów.

Bibliografia:

Beckett I., Pierwsza wojna światowa, Warszawa 2009

Centek J., Verdun 1916, Warszawa 2009

Duroselle J. B., Wielka wojna Francuzów, Warszawa 2006

Solarz J., Marna 1914,Warszawa 1998

Sumner, French army 1914-18, Osprey Publishing,1995

Komentarze

Absolwent historii na Uniwersytecie Marii-Curie Skłodowskiej w Lublinie. Interesuje się historią wojskowości XIX i XX wieku oraz dziejami Rosji. Był członkiem koła historyków krajów Europy Wschodniej.