Armia niemiecka w momencie wybuchu pierwszej wojny światowej

Zwycięstwa w wojnach z Danią w 1864 r., Austrią w 1866 r. i Francją w 1870/71 r. utwierdziły w przekonaniu cały naród niemiecki o wręcz doskonałości własnych sił zbrojnych. Rzeczywiście było w tym dużo racji, gdyż po tych sukcesach armia niemiecka była aż do I wojny światowej najlepsza na świecie pod wieloma względami, zaś wiele państw próbowało naśladować niemiecki system.

Sklep Urodzeni Patrioci

W samym społeczeństwie niemieckim wojsko posiadało uprzywilejowaną pozycję i cieszyło się specjalnymi względami. Korpus oficerski wywodził się w większości z przedstawicieli szlachty, która cieszyła się uprzywilejowaną pozycją w stosunku do np. przedstawicieli mieszczaństwa. Oficerowie musieli być bezgranicznie oddani królowi pruskiemu, nawet po przejściu do rezerwy nie mogli angażować się politycznie w sposób przeciwny do jego działania, gdyż mogli zostać pozbawieni nawet stopnia. W sytuacji gdy mógłby zostać naruszony autorytet korpusu oficerskiego władze wojskowe oraz państwowe współdziałały by zatuszować sprawę lub by nie nadawać jej zbędnego rozgłosu. Dzięki swemu oddaniu cesarzowi czynniki wojskowe uzyskiwały pierwszeństwo nad władzami cywilnymi. W II Rzeszy panował kult munduru. Dla wielu urzędników wielką nobilitacją było powołanie do szeregów. Mundur chętnie przywdziewały tak  znane osobistości jak Otto von Bismarck czy też Theobald von Bethmann.

Otto von Bismarck propagujący "kult munduru"/ Źródło:Wikimedia

Otto von Bismarck propagujący „kult munduru”/ Źródło:Wikimedia

Można pokusić się o śmiałe stwierdzenie, że wygrana wojna z Francją miała swoje negatywne konsekwencje, mianowicie przez pewien okres „zachłyśnięto się” całkowicie zwycięstwem, a dokładnie doskonałością własnej wojskowości do tego stopnia, iż pomimo rozwoju gospodarczego i demograficznego Rzeszy oraz wzrostu zbrojeń sąsiadów nie chciano zgodzić się na powiększanie kontyngentów rekruta w celu powiększenia liczebności własnych sił zbrojnych. Dopiero starania Alfreda von Schlieffena przyniosły pewien sukces w postaci niewielkiego unowocześnienia sił zbrojnych. Niechęć w reformowaniu i unowocześnianiu sił lądowych miała swoje drugie dno – mianowicie Wilhelm II zafascynowany był flotą popierał więc usilnie rozwój tego typu wojsk.

Napięta sytuacja międzynarodowa – drugi kryzys marokański, wojny bałkańskie, a także coraz większa chwiejność włoskiego sojusznika zmusiła Niemcy do powiększenia liczebności sił zbrojnych. W 1913 r. Reichstag przyjął ustawę o podniesieniu liczebności sił zbrojnych oraz udoskonaleniu uzbrojenia i organizacji istniejących jednostek, m.in. o dodaniu do każdego pułku piechoty jednej kompanii karabinów maszynowych. Stan armii na etacie pokojowym wynosić miał ponad 800 000 żołnierzy.

Poborowi armii niemieckiej/ Źródło:Wikimedia

Poborowi armii niemieckiej/ Źródło:Wikimedia

Przed I wojną światową armie niemiecką tworzyły cztery oddzielne kontyngenty:

• pruski w skład którego wchodziły także armie małych krajów Rzeszy;

• bawarski;

• wirtemberski;

• saski.

Spośród wymienionych armii specjalne przywileje posiadała armia bawarska, ponieważ konstytucja II Rzeszy gwarantowała jej pewien stopień odrębności. Wojsko to w czasie pokoju pozostawało pod zwierzchnictwem bawarskiego monarchy który mógł prowadzić politykę kadrową według własnego uznania, ponadto posiadała swój sztab generalny, własne ministerstwo wojny, wyższą akademię wojskową oraz własną szkołę dla podoficerów. Siły bawarskie różniły się od pozostałych także mundurami. Armie saska i wirtemberska nie posiadały takiego zakresu swobód.

Wszystkie wymienione armie składały przysięgę na wierność cesarzowi, który w chwili wybuchu wojny zgodnie z tradycją niemiecką powinien stanąć na czele armii jako wódz naczelny.

Cesarz Wilhelm II nominalny dowódca armii niemieckiej/ Źródło: Wikimedia

Cesarz Wilhelm II nominalny dowódca armii niemieckiej/ Źródło: Wikimedia

W okresie pokoju armia niemiecka podzielona była na 25 okręgów armijnych w których stacjonowała taka sama liczba korpusów czynnych z czego w 24 z nich odbywał się pobór (wyjątkiem był korpus gwardii do którego rekrutowano ochotników z całego kraju). Rozmieszczenie ich prezentuje tabela nr 1 pokazująca kolejno: nr korpusu, okręg w którym stacjonował a także siedzibę jego dowództwa.

Tabela nr 1

I Prusy Wschodnie Królewiec
II Pomorze Szczecin
III Brandenburgia Berlin
IV Saksonia Magdeburg
V Księstwo Poznańskie Poznań
VI Śląsk Wrocław
VII Westfalia Munster
VIII Nadrenia Koblencja
IX Schleswig-Holstein Altona
X Hanower Hanower
XI Turyngia/Hesja-Nassau Kassel
XII  Saksoński Saksonia Wschodnia Drezno
XIII Wirtembergia Stuttgart
XIV Badenia Karlsruhe
XV Alzacja Strassburg
XVI Lotaryngia Zachodnia Metz
XVII Prusy Zachodnie Gdańsk
XVIII Hesja Frankfurt nad Menem
XIX  Saksoński Saksonia Zachodnia Lipsk
XX Prusy Południowo-Wschodnie Olsztyn
XXI Lotaryngia Wschodnia Saarbrucken
I Bawarski Południowa Bawaria Monachium
II Bawarski Frankonia Wurzburg
III Bawarski Północna Bawaria Norymbergia
I Gwardii Prusy/Alzacja-Lotaryngia Berlin

W dniu 2 sierpnia dowództwo niemieckie sformowało dodatkowe 20 korpusów rezerwowych piechoty oraz 4 korpusy rezerwowe kawalerii.

W skład niemieckiego korpusu czynnego w momencie wybuchu I wojny światowej wchodziły następujące jednostki:

• dowództwo;

• 2 dywizje piechoty;

• dywizjon ciężkiej artylerii (16 haubic 150 mm);

• batalion łączności;

• kompania reflektorów;

• służby taborowe;

• eskadra sześciu samolotów.

Dywizja piechoty armii czynnej składała się z dwóch brygad każda po dwa trzy batalionowe pułki. W składzie każdego pułku znajdowała się kompania karabinów maszynowych (6 sztuk). Artylerię takiej dywizji tworzyła dwupułkowa  brygada dysponująca 54 sztukami dział polowych o kalibrze 77 mm, a także dywizjon mający na swym wyposażeniu 18 haubic polowych o kalibrze 105 mm. Oprócz tych sił dowódca takiej dywizji posiadał pod swymi batalion saperów, pułk jazdy, kompanię sanitarną oraz kolumnę mostową.

Żołnierze niemieccy w 1914 roku.

Żołnierze niemieccy w 1914 roku.

Dywizja kawalerii niemieckiej składała się z 3 brygad po 2 pułki jazdy. Pułk jazdy tworzyło 4 szwadrony, każdy liczący 4 oficerów i 163 podoficerów i żołnierzy. Ponadto w składzie każdej dywizji znajdowały się jednostki saperów i łączności, kompania karabinów maszynowych (6 sztuk), dywizjon artylerii konnej liczący 12 dział ponadto do tego typu jednostek włączano kompanię cyklistów. Ogólnie w momencie wybuchu wojny armia wilhelmińska dysponowała 11 dywizjami kawalerii.

Niemiecka kawaleria w czasie manewrów w 1912r/ Źródło: Wikimedia

Niemiecka kawaleria w czasie manewrów w 1912r/ Źródło: Wikimedia

Jednostki armii czynnej tworzyli mężczyźni podlegający powszechnemu obowiązkowi służby wojskowej. Trwała ona 2 lata w formacjach piechoty, 3 lata w kawalerii i artylerii, po jej odbyciu przez okres 7 lat pozostawało się w rezerwie. Kolejnym etapem było przejście do landwehry w której podlegało się obowiązkowi służby do 40 roku życia, przez kolejne 5 lat było się zobligowanym do służby w formacjach landszturmu. Należy odnotować iż co roku blisko połowę rezerwistów zwalniano ze służby bojowej z powodu ograniczeń kontyngentu. Zdecydowana większość poborowych trafiających do jednostek pochodziła ze wsi i małych miasteczek, wynikało to głównie z sytuacji politycznej. Mianowicie młodzi ludzie z tych terenów mieli bardziej konserwatywne i staroświeckie poglądy dzięki czemu popierali bezwzględnie cesarza, zaś osoby ze środowisk miejskich sympatyzowały z socjaldemokracją przez co były elementem niepewnym mogącym siać niepotrzebny ferment w jednostkach. Wartą odnotowania rzeczą jest fakt iż w przeciwieństwie do armii rosyjskiej w niemieckich siłach zbrojnych całkowicie wyeliminowano analfabetyzm.

Niemiecki piechur przystępował do starcia w wojnie światowej z karabinem Mauser wz. 1898 – określanym popularnie jako Gewehr 98. W odróżnieniu od piechoty, artyleria, kawaleria oraz żołnierze nie walczących na pierwszych liniach posiadali odmianę Mausera oznaczaną jako Kar.98 była ona krótsza od pierwowzoru o 60 cm, Gew. 98 posiadał dodatkowo bagnet nożowy. Broń tą ogólnie można ocenić pozytywnie chociaż posiadała jeden ważny mankament mianowicie nie była odporna na zabrudzenia – wymagała częstego czyszczenia, brak tej czynności powodował jej częste zacięcia uniemożliwiając w ten sposób walkę.

Mauser Gewehr 98 z bagnetem i amunicją/ Źródło:Wikimedia

Mauser Gewehr 98 z bagnetem i amunicją/ Źródło:Wikimedia

Podstawowym ckm – em wojsk niemieckich w czasie I wojny światowej był model Maxim wz. 1908 na charakterystycznej saneczkowej podstawie. Karabin ten był konstrukcyjnie podobny do odpowiednika rosyjskiego zaś główną różnicą był większy kaliber pocisków – 7,92 mm. Pomimo tego iż posiadał on skomplikowaną budowę oraz dużą ilość części w rękach dobrze wyszkolonej załogi obsługującej (a takimi w zdecydowanej większości były jednostki niemieckie) karabin odznaczał się dobrą donośnością i celnością oraz sporą szybkostrzelnością.

Niemiecki ciężki karabin maszynowy Maxim wz. 1908, 7,92 mm/Źródło: Wikimedia

Niemiecki ciężki karabin maszynowy Maxim wz. 1908, 7,92 mm/Źródło: Wikimedia

Artyleria w momencie wybuchu wojny stała na dobrym poziomie. Podstawową armatą niemiecką była wyprodukowana przez zakłady Kruppa – L.23 wz. 1896 kalibru 77 mm. Wprowadzona do użytku w 1896 r. zastąpiła stare armaty 88 mm C 73, jednak w zaledwie w rok później broń ta sama stała się przestarzała w wyniku wprowadzenia przez Francuzów ich słynnej „75 –ki” którą zrewolucjonizowali dotychczasową artylerię polową. Niemcy nie mogli pozwolić sobie na kolejną zmianę uzbrojenia dlatego też zespół specjalistów zajął się modyfikacją armaty by jak najlepiej ją udoskonalić. W wyniku tych prac powstała armata którą oznaczano jako FK96 n.A o kalibrze 77 mm (pierwowzór oznaczano jako n.A). Nowy model w rękach dobrze wyszkolonego oddziału obsługi mógł skuteczne rywalizować z armatami państw ententy, dodatkowo dzięki wprowadzeniu do niego dużych kół armata zyskiwała dużą mobilność co było wielkim atutem na początku wojny w momencie gdy walka miała charakter manewrowy. Dodatkowym atutem niemieckiej artylerii było posiadanie haubice 150 mm i 105 mm dzięki czemu jednostki przedstawiały dużą wartość bojową.

Niemiecka armata polowa FK96 n.A o kalibrze 77 mm/ Źródło:Wikimedia

Niemiecka armata polowa FK96 n.A o kalibrze 77 mm/ Źródło:Wikimedia

Wojska niemieckie posiadały przewagę nad wszystkimi przeciwnikami pod względem możliwości przeprowadzenia szybkiej mobilizacji i koncentracji wojsk zgodnie z wytycznymi zawartymi w planach wojennych. Zapewniała im to bardzo dobrze rozbudowana sieć kolejowa przystosowana na potrzeby wojska. Na tak dobre przygotowanie do wojny pod względem transportu mieli dwaj wybitni szefowie sztabu generalnego – Helmuth von Moltke „starszy” i Alfred von Schlieffen. Pierwszy z nich nawoływał by nie budować więcej twierdz, lecz koleje drugi zaś doskonale przystosował rozwój linii kolejowych do własnych planów wojennych.

Niemcy posiadali dosyć dobrze rozwiniętą łączność w armii na dobre posługiwano się telegrafem zaś wraz z końcem XIX wieku do użycia wprowadzono pierwsze telefony by następnie tworzyć oddziały łączności które zakładały łączność nawet na odległość do 100 km. Od 1901 r. armia niemiecka zaczęła wykorzystywać łączność radiową.

Jak już wcześniej wspomniałem do służby wojskowej w różnych formacjach obywatele niemieccy byli zobowiązani do 45 roku życia w momencie wybuchu wojny było to około 10 000 000 osób z których połowa otrzymała przeszkolenie wojskowe. Ostatecznie w chwili wybuchu wojny pod broń powołano „zaledwie” 4 000 000 żołnierzy z czego blisko 2 500 000 do służby frontowej. Jak widać z powyższego zestawienia Niemcy nie wykorzystali w pełni swoich ogromnych możliwości na początku wojny co pośrednio doprowadziło do załamania się ich planu wojny.

Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, iż armia Wilhelma II prezentowała najwyższy poziom wśród stron które przystąpiły do walki na lądzie w sierpniu 1914 roku.

Bibliografia:

– Fosten D. S. V., R. J. Marrion, The German army 1914 – 1918, London 1997.
Instrukcja o broni piechoty. Karabin powtarzalny systemu Mausera wz. 1898, Warszawa 1928.
– Konstankiewicz A., Broń strzelecka i sprzęt artyleryjski formacji polskich i Wojska Polskiego w latach 1914 – 1939, Lublin 2003.
– Matuszewski R., I. J. Wojciechowski, Karabin Mauser wz. 1898, Warszawa 1983.
– Pajewski J., Pierwsza wojna światowa, Warszawa 2004.
– Showalter D., Tannenberg 1914. Zderzenie imperiów, Warszawa 2005.
– Szkudliński J., Kilka słów o wojsku niemieckim na froncie wschodnim w 1914 roku, „Przegląd Historyczno – Wojskowy” nr 4, 2008.
– Zgórniak M., 1914 – 1918. Studia i szkice z dziejów I wojny światowej, Kraków 1987.

Komentarze

Absolwent historii na Uniwersytecie Marii-Curie Skłodowskiej w Lublinie. Interesuje się historią wojskowości XIX i XX wieku oraz dziejami Rosji. Był członkiem koła historyków krajów Europy Wschodniej.

Najpopularniejsze posty