Bezpieczeństwo energetyczne na obszarze Unii Europejskiej

Bezpieczeństwo energetyczne rozumiane jako nieprzerwana fizyczna dostępność dostaw, po przystępnej cenie, wykorzystywana w zgodzie ze środowiskiem nabiera współcześnie coraz większego znaczenia. Zwłascza wśród państw członkowskich Unii Europejskiej, w tym Polski. Warto zatem omówić pojęcie bezpieczeństwa energetycznego i przedstawić zarys podejmowanych działań w ramach UE mających na celu zapewnienie akceptowalnego stanu tego bezpieczeństwa.

Bezpieczeństwo jest pierwotną i naturalną potrzebą każdego z nas. W ujęciu etymologicznym rozumienie zjawiska bezpieczeństwa sprowadza się do stanu niezagrożenia, spokoju, pewności, wolności od zagrożeń[1]. W najbardziej dosłownym znaczeniu bezpieczeństwo jest właściwie identyczne z pewnością (safety) i oznacza brak zagrożenia (danger) fizycznego albo ochronę przed nim[2]. Polityk i doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki- Henry Kissinger, przemawiając w Londyńskim Międzynarodowym Instytucie Studiów Strategicznych stwierdził, że: bezpieczeństwo jest fundamentem wszystkiego, co czynimy .Trudno nie zgodzić się z jego tezą, gdyż bez zapewnienia sobie potrzeby bezpieczeństwa nie jesteśmy w stanie zaspokajać potrzeb wyższego rzędu.

W literaturze przedmiotu najczęściej spotyka się podział bezpieczeństwa w oparciu o kryterium podmiotowe i przedmiotowe. Jest to jednak podział niepełny. Podając za R. Ziębą, można dokonać podziału bezpieczeństwa według następujących aspektów:

  1. podmiotowego: bezpieczeństwo narodowe i bezpieczeństwo międzynarodowe;
  2. przedmiotowego: bezpieczeństwo polityczne, wojskowe, gospodarcze, społeczne, kulturowe, ideologiczne, ekologiczne, informacyjne itd.;
  3. przestrzennego: bezpieczeństwo personalne (dotyczące indywidualnych ludzi – osób), lokalne (państwowo-narodowe), subregionalne, regionalne (koalicyjne), ponadregionalne i globalne (uniwersalne);
  4. czasu: stan bezpieczeństwa i proces bezpieczeństwa;
  5. sposobu organizowania: indywidualne (unilateralne) – hegemonizm mocarstwowy, izolacjonizm, neutralność, niezaangażowanie, sojusze (system blokowy), system bezpieczeństwa kooperacyjnego, system bezpieczeństwa zbiorowego[3].

Podstawą każdej klasyfikacji w zasadzie najistotniejsze cechy charakterystyczne danego obiektu lub procesu. W zakresie bezpieczeństwa należą do nich przede wszystkim: podmioty i obiekty bezpieczeństwa, rodzaje zagrożeń, sfery działalności ludzkiej. Przykładem innych dziedzin bezpieczeństwa w zakresie przedmiotowym w odniesieniu do zagrożeń możemy wyróżnić przykładowo bezpieczeństwo społeczne, energetyczne itd.

Jednym z wymiarów bezpieczeństwa w ujęciu podmiotowym jest bezpieczeństwo międzynarodowe, które ma szerszy zakres pojęciowy niż bezpieczeństwo narodowe. Istotną znaczenie mają w tym zakresie inne podmioty bezpieczeństwa międzynarodowego: sojusze, organizacje i korporacje trans- i międzynarodowe. Cechą wspólną definicji bezpieczeństwa międzynarodowego występujących w literaturze jest kojarzenie bezpieczeństwa z pokojem i stabilnością oraz akcentowanie konieczności podejmowania wysiłków przez społeczność międzynarodową ukierunkowanych na zapewnienie i utrzymanie bezpieczeństwa[4].

W zasadzie większość ujęć tego pojęcia sprowadza się do utrzymania pokoju i ładu międzynarodowego oraz przeciwdziałaniu zagrożeniom uczestnikom systemu międzynarodowego. Z kolei jednym z rodzajów bezpieczeństwa, nabierającego coraz większego znaczenia zwłaszcza w obszarze Europy Środkowo-Wschodniej i obszarze traktatowym Unii Europejskiej jest bezpieczeństwo energetyczne, które zwykle traktowane jest jako jeden z aspektów bezpieczeństwa ekonomicznego.[5] Bezpieczeństwo energetyczne możemy zdefiniować, jako dostępność źródeł energii w każdym czasie, pochodzących z różnych źródeł, a także w odpowiednich ilościach zabezpieczających zgłaszany tu popyt. Nieodłącznym elementem bezpieczeństwa energetycznego jest poziom cen, które muszą kształtować się na poziomie umożliwiającym normalną konsumpcję energii przez konsumentów[6].

Termin bezpieczeństwo energetyczne, jako składową bezpieczeństwa narodowego, a także międzynarodowego zyskała w ostatnim czasie na znaczeniu. Dwa kryzysy jakie miały miejsce w 2006 roku i 2009 roku, które związane były ze wstrzymaniem przez Rosję przepływu gazu na Ukrainę, która była najważniejszym krajem tranzytowym dla krajów Unii Europejskiej, spowodowały nagłe zainteresowanie powyższym terminem. W dzisiejszych czasach trudno tak wiec wyobrazić sobie funkcjonowanie nowoczesnej gospodarki bez swobodnego dostępu do surowców energetycznych i ich ciągłego a zarazem pewnej dostawy. Początków obecnie realizowanej koncepcji polityki UE na rzecz bezpieczeństwa energetycznego należy upatrywać w założeniach „Zielonej Księgi w sprawie wspólnej polityki energetycznej” z 1995roku[7].

Do kluczowych kwestii podejmowanych w ramach tego dokumentu zaliczyć należy bezpieczeństwo zasobów, tworzenie zasad wspólnego rynku europejskiego oraz kwestie ochrony środowiska. Dokumentem tym rozpoczęto debatę o europejskiej polityce energetycznej. W dalszej kolejności pojawiło się wiele dokumentów rozwijających powyższe koncepcje. Do kluczowych należą: „Biała księga – Energia dla przyszłości” (1997)[8], „Zielona Księga w sprawie bezpieczeństwa zasobów” (2000), „Bezpieczna Europa. Europejska Strategia Bezpieczeństwa. Bezpieczna Europa w lepszym świecie” (2003)16oraz „Zielona Księga – Europejska Strategia na rzecz zrównoważonej, konkurencyjnej i bezpiecznej energii” (2006).

Rys. 1. Import gazu ziemnego i ropy do państw UE w 2011 r. / Źródło: http://jacekczarnecki.pl/zaleznosc-ue-od-zewnetrznych-dostaw-surowcow-energetycznych/, dostęp: 09.01.2014.

Rys. 1. Import gazu ziemnego i ropy do państw UE w 2011 r. / Źródło: http://jacekczarnecki.pl/zaleznosc-ue-od-zewnetrznych-dostaw-surowcow-energetycznych/, dostęp: 09.01.2014.

Pomijając założenia innych dokumentów o charakterze strategicznym w dziedzinie bezpieczeństwa energetycznego, jednym z najbardziej aktualnych i najważniejszym zarazem jest „Energia 2020. Strategia na rzecz konkurencyjnego, zrównoważonego i bezpiecznego sektora energetycznego” (2010) skoncentrowano się na pięciu priorytetach:

  • osiągnięciu efektywności energetycznej w Europie;
  • utworzeniu zintegrowanego prawdziwie ogólnoeuropejskiego rynku energii;
  • nadaniu szerszych uprawnień konsumentom i uzyskaniu najwyższego poziomu bezpieczeństwa i pewności;
  • wzmocnieniu przywództwa Europy w zakresie technologii energetycznych oraz innowacji;
  • wzmocnieniu zewnętrznego wymiaru rynku energii UE[9].

W dokumencie jednoznacznie wskazuje się się jednocześnie na znaczenie i ogrom pojawiających się wyzwań oraz problemów. Jeszcze raz zwraca się uwagę na konieczność zapewnienia bezpieczeństwa dostaw energii, efektywnego wykorzystania zasobów, przystępnych cen i innowacyjnych rozwiązań, gdyż stanowią one „[…]kluczowy czynnik długoterminowego zrównoważonego wzrostu, tworzenia miejsc pracy i jakości życia…[10]

Debata na temat bezpieczeństwa energetycznego nabrała tempa w ostatnim czasie za sprawą Polski, gdy w lipcu 2011 r. nasz kraj przejął swoje przewodnictwo w pracach Rady Unii Europejskiej. Priorytetem Polskiej prezydencji było właśnie bezpieczeństwo energetyczne. Głównymi celami w tym obszarze stała się budowa zewnętrznej polityki energetycznej UE, zarówno z krajami sąsiadującymi, jak i strategicznymi partnerami, budowa jednolitego rynku energii na podstawie zapisów trzeciego pakietu energetycznego, rozwój infrastruktury przesyłowej gazu i energii elektrycznej oraz nieskrępowany dostęp do niej dla wszystkich uczestników rynku[11]

 

Zasoby gazu ziemnego na świecie. / www.enbook.pl

Rys. 2. Zasoby gazu ziemnego na świecie. / www.enbook.pl

Istotnym wydarzeniem stało się wówczas wprowadzenie Aktu o jednolitym rynku, który wśród priorytetów budowy wspólnego rynku państw UE koncentrował się na w znacznej mierze na energetyce. Dokument ten przyrównał sieci transportowe i energetyczne do kręgosłupa całej unijnej gospodarki oraz wskazał znaczenie strategiczne budowy jednolitego rynku energetycznego dla całej UE. Z omawianym aktem korelują również inne przepisy unii w dziedzinie bezpieczeństwa energetycznego, a zwłaszcza te wprowadzone w ramach tzw. trzeciego pakietu energetycznego. Zasadniczym celem wprowadzenia pakietu jest znaczące zliberalizowanie rynku energii elektrycznej i gazu ziemnego we wspólnocie państw europejskich. Na pakiet ten składają się następujące akty prawne UE:

  • Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE z 13 lipca 2009 r. dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylająca dyrektywę 2003/54/WE,
  • Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/73/WE z 13 lipca 2009 r. dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylająca dyrektywę 2003/55WE,
  • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 714/2009 z 13 lipca 2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci w odniesieniu do transgranicznej wymiany energii elektrycznej,
  • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 715/2009 z 13 lipca 2009 r. sprawie warunków dostępu do sieci przesyłowej gazu ziemnego i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1775/2005,
  • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 713/2009 z 13 lipca 2009 r. ustanawiające Agencję do spraw Współpracy Organów Regulacji Energetyki (ACER)[12].

Jednym z największych zagrożeń dla krajów Unii Europejskiej w wymiarze bezpieczeństwa energetycznego są obecnie zasoby ropy naftowej i gazu ziemnego, które ulęgają ciągłym zmianom w wyniku wciąż nowych odkryć oraz rosnącego ich zużycia[13]. Kolejnym istotnym zagrożeniem Polski a wraz nią całej Europy Środkowo-Wschodniej i Unii Europejskiej jest uzależnienie, od dostaw ropy naftowej, a szczególnie gazu ziemnego z Rosji. Uzależnienie od dostaw tych surowców stanowi poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa energetycznego państw, wobec których może zostać zastosowany szantaż energetyczny, co dobitnie pokazuje przykład Ukrainy[14]. Nie bez znaczenia pozostaje także stan techniczny infrastruktury energetycznej oraz ilość środków przeznaczana na badania i rozwój w dziedzinie bezpieczeństwa energetycznego.


[1] J. Stańczyk, Współczesne rozumienie bezpieczeństwa, s. 15.

[2] W. Pokruszyński, Teoretyczne aspekty bezpieczeństwa, s. 8.

[3] A. Ciupiński, Doktrynalne i instytucjonalne przesłanki bezpieczeństwa kooperacyjnego, [w:] Bezpieczeństwo zewnętrzne Rzeczypospolitej Polskiej. Praca zbiorowa pod red. naukową T. Jemioły i K. Malaka.

[4] Leksykon współczesnych międzynarodowych stosunków politycznych, pod red. C. Mojsiewicza, Wrocław 1997, s. 46.

[5] A. Gradziuk, Co to jest bezpieczeństwo energetyczne państwa?, Biuletyn PISM, NR 103 – 2002, s. 705.

[6] K. Żurkowska, Bezpieczeństwo międzynarodowe, przegląd aktualnego stanu, IusAtTax, Warszawa 2011, s. 397.

[7] Green Paper: For a European Union Energy Policy. European Commission, COM(94) 659, Brussels 1995.

[8] Communication from the Commission. Energy for the Future: Renewable Sources of Energy.

White Paper for a Community Strategy and Action Plan. European Commission, COM(97)599, Brussels 1997.

[9] Energia 2020. Strategia na rzecz konkurencyjnego, zrównoważonego i bezpiecznego sektora energetycznego. Komisja Europejska, COM(2010) 639, Bruksela 2010.

[10] Ibidem.

[11] P. Turowski,  Bezpieczeństwo energetyczne – priorytet polskiej prezydencji, BBN, Bezpieczeństwo Narodowe II-2011/18, s. 149.

[12] P. Turowski,  Bezpieczeństwo energetyczne… op. Cit., s. 151.

[13] Z. Ślusarczyk Bezpieczeństwo energetyczne Unii Europejskiej w warunkach globalnego rynku ropy i gazu [w:] Kształtowanie bezpieczeństwa Europejskiego red. naukowy B. Kuc, Warszawa 2008, s. 53

[14] P. Żurawski vel Grajewski, Bezpieczeństwo energetyczne Polski, instrumentarium Unii Europejskiej, Analizy Natolińskie, 7/39, 2009, s. 1-2.

Komentarze

Najpopularniejsze posty