3 świat

„Państwa Trzeciego Świata” i neokolonializm, a współczesna Polska

Określenie „Państwa Trzeciego Świata” używane jest potocznie wobec państw afrykańskich. Pojęcie kojarzy się m.in. z biedą, zacofaniem, brakiem stabilizacji oraz neokolonializmem. To ostatnie pojęcie widoczne jest we współczesnej Polsce. Problem ten poszerza w sferze publicznej m.in. uczestnik Powstania Warszawskiego oraz polski ekonomista – prof. Witold Kieżuń.

Geneza pojęcia „Trzeci Świat” i „Neokolonializm”

A. Sauvy (1983), prawdopodobny twórca pojęcia "Trzeci Świat". Źródło: wikipedia.

A. Sauvy (1983), prawdopodobny twórca pojęcia „Trzeci Świat”. Źródło: wikipedia.

Emmanuel Joseph Sieyès, portret. Źródło: wikipedia.

Emmanuel Joseph Sieyès, portret. Źródło: wikipedia.

Uważa się, iż „Trzeci Świat”, jako pojęcie, powstało w 1952 r. Użył go w wypowiedzi francuski socjolog Alfred Sauvy. Po francusku „Tiers Monde” nawiązywało do okresu Wielkiej Rewolucji Francuskiej, a dokładnie do broszury „Czym jest Stan Trzeci?” autorstwa księdza E. J. Sieyès’a z 1789 roku. Widząc podobne konotacje, Alfred zapożyczył znaczenie francuskiego „Stanu Trzeciego”, rozumianego jako głębokie rozwarstwienie na m.in. biednych robotników, chłopów i burżuazję. Swoistą kalkę pojęciową dokonał wobec państw niezaangażowanych w konflikcie zimnej wojny. Alfer Sauvy uważał również, iż tak jak francuski stan trzeci z okresu Wielkiej Rewolucji Francuskiej domagał się równych praw, tak i podobnie „Państwa Trzeciego Świata” walczyły o równe traktowanie m.in. na arenie międzynarodowej. Warto pamiętać, że wobec twórcy pojęcia, jakim jest francuski socjolog Alfred Sauvy, istnieją spory w kwestii autorstwa. „Trzeci Świat” przypisywany jest również Frantzowi Fanonowi, Jerzemu Balandierowi oraz Claude’owi Bourdetowi.

"Czym jest stan trzeci?" - pierwsza strona broszury. Źródło: wikipedia.

„Czym jest stan trzeci?” – pierwsza strona broszury. Źródło: wikipedia.

Frantz Fanon. Źródło: wikipedia.

Frantz Fanon. Źródło: wikipedia.

Ciekawą postacią pozostaje Frant Fanon. Warto poświęcić na nią akapit w genezie pojęcia „Trzeci Świat”. Opisywana postać posiadała pochodzenie afro-karaibskie. Urodził się w 1925 roku na Martynice. (Dokładnie jest to jedna z wysp na morzu Karaibskim, zależnie administracyjnie i państwowo od departamentu zamorskiego Francji. Ten stan trwa do chwili obecnej). Opisywany intelektualista negatywnie odnosił się do zjawiska neokolonializmu. Opisał to m.in. w swojej pracy z 1952 r. „Black Skin, White Masks” („Czarna Skóra, Biała Maska”). F. Fanon brał udział w wojnie o niepodległość Algierii. (1954-1964). Z wyboru został Algierczykiem. Zmarł na białaczkę.

Jeśli chodzi o pojęcie neokolonializmu, warto tutaj zacytować definicję PWN:

Neokolonializm – uzależnienie ekonomiczne i polityczne dawnych krajów kolonialnych, formalnie niepodległych, od państw wysoko rozwiniętych.

Głównie zjawisko neokolonializmu dotyczyło okresu II połowy XX w., kiedy dawne kolonie np. Francuskie i Brytyjskie odzyskiwały swoją niepodległość, jednakże w XXI w. mówić trzeba o rozszerzeniu tego pojęcia na szerszą skalę.

Mówiąc o neokolonializmie dzisiaj musimy wiązać to pojęcie np. z amerykanizacją kultury, globalizacją, neoliberalizmem oraz dominacją struktur wszelako-rozumianych korporacji.

„Państwa Trzeciego Świata” – znaczenie pojęcia

Istnieją dwa warianty rozumowania omawianego pojęcia. „Trzeci Świat” możemy interpretować dwojako:
– Po pierwsze w znaczeniu politycznym,
– Po drugie w znaczeniu społeczno-gospodarczym.

Państwa Trzeciego Świata w znaczeniu politycznym

„Państwa Trzeciego Świata” w znaczeniu politycznym to kraje niebędące w blokach państw kapitalistycznych lub komunistycznych w okresie zimnej wojny. Zgodnie z tym rozumowaniem, za „Kraje Pierwszego Świata” uznawano kraje kapitalistyczne, natomiast „Kraje Drugiego Świata”kraje komunistyczne. Pierwsze związane były zbrojnie z NATO, drugie z Układem Warszawskim. Wobec państw niezaangażowanych używano terminów: „Kraje Trzeciego Świata”, „Kraje Trzeciej Siły”, „Kraje Trzeciej Drogi”, „Państwa Niezaangażowane”.

Kraje Trzeciego Świata nie stworzyły wspólnego bloku zbrojnego. Zdarzało się, iż niektóre państwa zaliczane do tej kategorii współpracowały z NATO, a inne z Układem Warszawskim, głównie w kwestii dozbrojenia swoich armii. Najlepszym przykładem kwestia Korei; do Korei Północnej trafiały m.in. karabiny typu „kałaszników” i PRL-owskie tramwaje (co ciekawe jeżdżą one tam do chwili obecnej); natomiast jeśli chodzi o Koreę Południową tutaj uzbrojenie przypływało ze struktur NATOwskich. Faktem pozostaje, iż w czasach Chruszczowa powstał kierunek „prawdziwego socjalizmu” ukierunkowanego na walkę z neokolonializmem, gdzie w ramach tej polityki ZSRR np. dozbrajało państwa walczące o niepodległość w Afryce.

Wróćmy jednak do pierwszego rozumowania pojęcia „Państwa Trzeciego Świata” w znaczeniu politycznym. Kraje te miały być zróżnicowane w swoich aspiracjach. W konsekwencji nie tworzyły one wspólnego jednolitego frontu na arenie międzynarodowej. Ponadto mogły one współpracować z państwami pierwszego, czy drugiego świata, albo prowadzić politykę większej niezależności w konflikcie zimno-wojennym.

Znaczenie polityczne pojęcia „Państwa Trzeciego Świata” uległo współcześnie przedawnieniu, ze względu na zakończenie dwubiegunowości na arenie międzynarodowej w wyniku zakończenia konfliktu zimno-wojennego.

Państwa Trzeciego Świata w znaczeniu społeczno-gospodarczym

„Państwa Trzeciego Świata”, w rozumieniu społeczno-gospodarczym, to kraje słabo rozwinięte, które posiadają niskie kryterium poziomu rozwoju społeczno-ekonomicznego. A. Souvy w 1952 r. wiązał „Trzeci Świat” z ONZ-towskim pojęciem „kraje niedorozwinięte”. Inni badacze utożsamiali „Trzeci Świat” z takimi określeniami jak np. „kraje słabo rozwinięte”, „kraje rozwijające się” oraz „biedne południe”.

Warto w tym wątku podkreślić, iż wobec krajów najbardziej biednych, zaliczanych do Trzeciego Świata, stosuje się termin „Kraje Czwartego Świata”.

"Świat podczas zimnej wojny: niebieskim kolorem oznaczony został Pierwszy Świat, czerwonym Drugi Świat, a zielonym Trzeci Świat." Źródło: wikipedia.

„Świat podczas zimnej wojny: niebieskim kolorem oznaczony został Pierwszy Świat, czerwonym Drugi Świat, a zielonym Trzeci Świat.” Źródło: wikipedia.

Konferencja w Bandugu

Za początek zaistnienia omawianego rozumienia „Państw Trzeciego Świata” uznać można również konferencje w Bandungu (Indonezja). Miała ona miejsce w dniach 18-24 kwietnia 1955 r. Udział w niej wzięło 29 państw, w tym 23 niepodległe i 6 walczące o niepodległość.

Oficjalnym hasłem konferencji pozostawało „solidarność krajów Azji i Afryki”. Istniały także inne, tak jak np. „Azja dla Azjatów” oraz walka z kolonializmem. Powstanie konferencji miało swoje konotacje z wojną w Indochinach (1945-1954).

Od tej konferencji można mówić o poszerzeniu pojęcia Trzeciego Świata w polityce globalnej. Zaczęto również termin ten utożsamiać z dekolonizacją.

Wobec których państw powinno się używać terminu „Trzeci Świat”?

Pojęcie „Państwa Trzeciego Świata” na przestrzeni lat straciło na pierwotnym znaczeniu politycznym. Wiele państw wcześniej zaliczanych do „Trzeciego Świata”, obecnie nie powinny być określane tym terminem. Przykładem niech będzie chociażby Korea Południowa, jeden z tzw. „Azjatyckich Tygrysów”. (Kraje Azji zaliczane kiedyś do „Państw Trzeciego Świata”, które w szybkim tempie rozwinęły się ekonomicznie i gospodarczo).

Ogólnie rzecz ujmując, do „Państw Trzeciego Świata” powinno się zaliczać:
– kraje afrykańskie z wyłączeniem Republiki Południowej Afryki (RPA). Wydaje się jednak, iż odkąd zmieniła się władza w tym państwie w latach ’90, można mówić o upadku ekonomicznym i gospodarczym tego państwa. Kwestia wobec RPA na obecną chwilę pozostaje sporna;
– kraje azjatyckie z wyłączeniem Japonii, Chin, Izraela, Cypru, Turcji; wykluczyć tu trzeba również państwa powstałe po upadku ZSRR; wyłączyć trzeba „Azjatyckie Tygrysy” (m.in. Korea Południowa, Tajwan oraz Singapur);
– państwa obu ameryk, położone na południe od granicy USA-Meksyk;
– za „Kraje Trzeciego Świata” niektórzy badacze uznają kilka państw europejskich. Za kryterium uznaje się tutaj kraje słabo rozwinięte. Zaliczane są kolejno: Grecja, Portugalia, Rumunia oraz państwa powstałe po upadku Jugosławii. Według niektórych badaczy, Współczesna Polska, pod kątem gospodarczym, pasuje  w wielu kwestiach do opisu pojęcia Trzeciego Świata.

III RP „Państwem Trzeciego Świata”?

Prof. Witold Kieżuń porównuje obecną gospodarkę i ekonomię III RP do państw Ameryki Południowej oraz Afryki. Badacz ten za ważny czynnik bierze m.in kwestie istnienia dużej ilości obcego kapitału w Polsce oraz dominacje zjawiska neokolonializmu.

Neokolonializm w Polsce swoją genezę wiąże z transformacją ustrojową. Początek lat ’90 XX w. w Polsce to tzw. wprowadzany plan Balcerowicza. Owa „transformacja” w dużej mierze zależała od kapitału amerykańskiego finansisty żydowskiego pochodzenia urodzonego na Węgrzech – George’a Sorosa. W ten sposób sprzedano za bezcen kapitał narodowy wypracowany w okresie PRL. Ten stan trwa w Polsce do chwili obecnej.

Aspektem neokolonializmu w Polsce jest według prof. W. Kieżunia np.:
– Istnienie dużej ilości obcego kapitału m.in. w postaci hipermarketów, mediów, banków, stacji telewizyjnych, gazet; główne media w Polsce kontrolowane są przez kapitał niemiecki, a ten przez amerykański;
– Kontrola przez obcy kapitał niezbędnych struktur strategicznych i gospodarczych państwa; w Polsce jest to widoczne, przykładem w „obcych rękach” infrastruktury kolei, linie lotnicze, telefonia komórkowa czy naziemna.

Warto przytoczyć tutaj dwie wypowiedzi przytoczonego profesora ekonomii w związku z omawianym tematem, aby szerzej zapoznać się z poruszonym tematem:

 

Cechy charakterystyczne Państw Trzeciego Świata, a kwestia Polska

Można wytypować cztery główne cechy państw Trzeciego Świata:

1. Przeszłość kolonialna

W tej kwestii wpisuje się również historycznie Polska – kraj będący pod zaborami. Zabory uznać trzeba za proces kolonializmu, np:
– wynaradawianie narodu polskiego,
– germanizacja w postaci np. Kulturkampf w zaborze pruskim czy polityka józefinizmu w zaborze Austriackim (Galicja);
– rusyfikacja np. po Powstaniu Styczniowym;
– użytkowanie zasobami Polskimi każdego z zaborców.

2. Niski stopień rozwoju gospodarczego

Chodzi dokładnie o ogólną biedę i zacofanie gospodarcze, co ma charakteryzować kraje Trzeciego Świata. Warto jednak podkreślić, że od czasu istnienia pojęcia, część z państw opisywanej tutaj grupy odnotowała już znaczący wzrost gospodarczy, dzięki czemu dołączyły do grupy krajów rozwiniętych. Chodzi tutaj o wcześniej wspomniane np. „Azjatyckie Tygrysy”. Aspekt ten trudno jednoznacznie odnieść wobec współczesnej Polski.

3. Tzw. mocna zróżnicowana struktura społeczna i etniczna

Cecha ta doprowadza do licznych lokalnych konfliktów na tle etnicznym, religijnym oraz społecznym. W większości państw Trzeciego Świata nie wykształciła się np. jednolita tożsamość narodowa. To kryterium nie pasuje np. do współczesnej III RP, gdzie społeczeństwo w większości jest jednolite etnicznie i kulturowo.

Jednakże inny region europejski, jakim jest Irlandia Północna, jako część składowa Wielkiej Brytanii, pasuje do tego opisu, gdzie do chwili obecnej istnieje konflikt protestancko-katolicki/ oranżycko-republikański.

4. Złe funkcjonowanie instytucji państwowych i politycznych.

Chodzi dokładnie o brak stabilizacji, chwiejne rządy i częste ich zmiany z formy demokratycznej do autorytarnej. W niektórych państwach Trzeciego Świata doszło do dezintegracji struktur państwowych i politycznych. Można tutaj mówić o stanie anarchii. Jeśli chodzi o Polskę, można pewne aspekty tego punktu podpiąć pod funkcjonowanie III RP, np. złe gospodarowanie pieniędzmi.

Krytyka określenia „Państwa Trzeciego Świata”

Omawiane w tym tekście pojęcie jest często krytykowane, zwłaszcza we współczesnych czasach dominującej poprawności politycznej.

Krytykujące głosy po pierwsze atakowały to pojęcie, ponieważ kraje należące do owego Trzeciego Świata są różnorodne, a wrzucanie do jednej kategorii jest przez niektórych uważane za karygodne. Kraje takie jak np. Tajlandia, Mozambik czy Brazylia trudno powiązać wspólnymi problemami czy interesami politycznymi.

Oprócz tego, gdy nastał kres zimnej wojny, pojęcie „Państwa Trzeciego Świata” straciło na znaczeniu pod kątem politycznym.

Wiele z krajów zaliczanych do „Trzecioświatowych” podniosło się gospodarczo, co zaczyna podważać znaczenie tego pojęcia w rozumieniu społeczno-gospodarczym.

„Państwa Trzeciego Świata” traktowane jest jako uproszczenie, które kreuje nieprawdziwą rzeczywistość międzynarodową oraz ukrywa faktyczne zróżnicowanie świata.

Ostatnim argumentem krytyków, aby nie posługiwać się tym pojęciem, jest to, iż „Trzeci Świat” budzi bardzo negatywne skojarzenia. „Trzeci Świat” nie bez przyczyny w potocznym rozumowaniu tworzy obrazy biedy, głodu, zacofania, konfliktów na tle religijnym czy etnicznym, pralni brudnych pieniędzy czy wytwarzaniem narkotyków. To ostatnie istniało m.in. w Afganistanie.

Bibliografia:
Frantz F., Black skin, White Masks (1952), tłum na ang. Markmann Ch: wyd. Grove Press, New York 1967.
Kieżuń W, Patologia Transformacji, wyd. Poltext, Warszawa 2013.
Solarz M.W., Trzeci Świat. Zarys Biograficzny pojęcia, Warszawa 2009.

 

Komentarze

Absolwent UMCS na wydziale humanistycznym, na kierunku historia. Licencjat pisał na temat: "Ruch narodowy i dążenia niepodległościowe Irlandczyków w latach 1900-1923". Natomiast pracę magisterską: "Ruch niepodległościowy na terenie powiatu radomskiego po 1945 r." W pracy historycznej bada losy Żołnierzy Niezłomnych, głównie na terenie regionu radomskiego oraz historię Irlandzkiej Armii Republikańskiej.

Najpopularniejsze posty