Extremalna promocja notebooka MSI
Gen. Władysław Anders obserwuje ćwiczenia żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. Jalal-Abad, luty 1942 r./Źródło:Wikimedia

Polskie Siły Zbrojne w ZSRR w latach 1941-1942

Po wybuchu wojny pomiędzy III Rzeszą i ZSRR, a następnie zawarciu układu Sikorski-Majski, na terenie Związku Radzieckiego powstały oddziały Wojska Polskiego podporządkowane legalnemu rządowi Rzeczpospolitej na emigracji. Poznajmy genezę i etapy formowania armii pod dowództwem generała Władysława Andersa.

Sklep Urodzeni Patrioci

Agresja ZSRR na Polskę

17 września 1939 roku Związek Sowiecki złamał cztery obowiązujące go umowy międzynarodowe, a jego wojska dokonały agresji wkraczając na terytorium Rzeczpospolitej. W związku z tą napaścią do niewoli radzieckiej trafiło 230 tys. polskich żołnierzy. Rok później, 17 września 1940 r. komisarz korpusu frontu ukraińskiego Siergiej Kożewnikow, w artykule „Wyzwolenie zachodniej Ukrainy i zachodniej Białorusi” zamieszczonym na łamach „Krasnej Zwiezdy” podał iż oddziały frontu ukraińskiego wzięły do niewoli 10 generałów, 52 pułkowników, 72 podpułkowników, 5131 oficerów niższych stopni, 4096 podoficerów i 181 233 szeregowców. W dalszej części artykułu podano, że „przy likwidacji grupy gen. Andersa wzięto do niewoli 2 generałów, że brygada Bogołomowa wzięła do niewoli 15 tys. jeńców, w rejonie Włodzimierza Wołyńskiego-1500 oficerów i 12 tys. szeregowców, w okolicy Dubna 500 oficerów i 5,5 tys. szeregowców”. Łącznie, według tego artykułu, oddziały radziecki wzięły do niewoli 242 870 polskich żołnierzy i 12 generałów[1].

Władze Związku Radzieckiego zorganizowały 139 obozów, w tym na wschodnich ziemiach Polski 90 obozów i na terenach Związku Radzieckiego 49 obozów. Rząd sowiecki w 1939 r. zwolnił z obozów 42 420 jeńców mieszkających na terenach Polskich zajętych przez Armie Czerwoną. Po tych zwolnieniach i po wymianie jeńców z Niemcami na terenach ZSRR pozostało około 160 tys. polskich jeńców. Umieszczano ich w obozach na wschodnich terenach Rzeczypospolitej, pracowali oni przy budowie szos, lotnisk czy też w kamieniołomach. W chwili napaści Niemiec na Związek Radziecki na wschodnich terenach Polski istniało 45 obozów, w których przebywało około 55 tys. jeńców. Zostali oni ewakuowani na wschód. W głębi ZSRR istniało wtedy 25 obozów, w których przebywało około 118 tys. polskich jeńców.

Początek rokowań radziecko-polskich

Atak Rzeszy na ZSRR rozpoczęty 22 czerwca 1941 roku miał kolosalne znaczenie nie tylko dla losów wojny, lecz także dla tysięcy polskich żołnierzy znajdujących się w państwie radzieckim. 24 czerwca premier i Naczelny Wódz gen. Sikorski wygłosił przemówienie radiowe w którym wyłożył zasadnicze postulaty dające możliwość porozumienia polsko- sowieckiego. 4 lipca 1941 r. radziecki ambasador w Londynie Iwan Majski poinformował ministra Edena o gotowości rządu ZSRR do podjęcia rozmów z rządem polskim. Jednocześnie oświadczył, że jego rząd wypowiada się za utworzeniem niepodległego i demokratycznego państwa Polskiego. Sikorski zgodził się na rozmowy ze stroną radziecką i sformułował własne postulaty dotyczące:

  1. Unieważnienie wszystkich umów radziecko-niemieckich zawartych w 1939 r.
  2. Przywrócenie ważności umów polsko-radzieckich obowiązujących przed 1 września 1939 r. i traktatu ryskiego z 18 marca 1921 r.
  3. Zwrot całego zagarniętego mienia polskiego.
  4. Zwolnienie wszystkich jeńców, deportowanych i więźniów, z których miła powstać Armia Polska.
Podpisanie układu, Londyn 30 lipca 1941. Od lewej: Sikorski, Eden, Churchill i Majski/ Źródło: Wikimedia

Podpisanie układu, Londyn 30 lipca 1941. Od lewej: Sikorski, Eden, Churchill i Majski/ Źródło: Wikimedia

„Kością niezgody” pomiędzy dyplomatami była sprawa granic. Radziecki ambasador otwarcie wspominał o tym, że jego rząd nie może zgodzić się na uznanie granicy z września 1939 r. Podpisanie układu nastąpiło w wyniku nacisków ze strony Brytyjczyków uczestniczących w rokowaniach na prośbę polskiego premiera. Układ Sikorski – Majski stanowił prawno – polityczną podstawę wzajemnych stosunków opartych na sojuszu, a skierowanych przeciwko III Rzeszy, zawierał zastępujące artykuły:

Z układu pomiędzy rządami polskim a sowieckim z 30.07.1941 roku

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej i rząd Związku Socjalistycznych Republik Rad zawarły niniejszy układ i postanawiają co następuje:

  1. Rząd Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich uznaje, że traktaty sowiecko-niemieckie z r.1939, dotyczące zmian terytorialnych w Polsce, utraciły swą moc. Rząd Rzeczpospolitej Polskiej oświadcza ,że Polska nie jest związana z jakimkolwiek trzecim państwem żadnym układem zwróconym przeciwko Związkowi Socjalistycznych Republik  Rad.

2.Stosunki dyplomatyczne między obu rządami będą przywrócone po podpisaniu niniejszego układu i nastąpi niezwłocznie wymiana ambasadorów.

  1. Oba rządy zobowiązują się wzajemnie do udzielania sobie wszelkiego rodzaju pomocy i poparcia w obecnej wojnie przeciwko hitlerowskim Niemcom.

          4 Rząd Związku Socjalistycznych Republik Rad  oświadcza swą zgodę na utworzenie na terytorium  Związku Socjalistycznych Republik Rad armii polskiej, której dowódca będzie mianowany przez Rząd Polskiej  w porozumieniu z  rządem Związku Socjalistycznych Republik  Armia Polska na terytorium  Związku Socjalistycznych Republik Rad będzie podlegać w sprawach operacyjnych Naczelnemu  Wojskowemu Dowództwu Związku Socjalistycznych Republik Rad, w składzie którego będzie się znajdować przedstawiciel armii polskiej. Wszystkie szczegóły dotyczące organizacji dowództwa i użycia tej armii będą ustalone dalszym układem.

  1. Układ niniejszy wychodzi w życie natychmiast po jego podpisaniu i nie podlega ratyfikacji[…]

PROTOKÓŁ

Art.1. Z chwilą przywrócenia stosunków  dyplomatycznych rząd Socjalistycznych Republik  Rad udziela amnestii wszystkim obywatelom polskim, którzy są obecnie pozbawieni swobody na terytorium ZSRR, bądź jako jeńcy wojenni, bądź  z  innych odpowiednich powodów.

Art.2. Stosunki  dyplomatyczne będą przywrócone między  obydwoma rządami po podpisaniu tego układu i wymianie ambasadorów, która natychmiast nastąpi.

Protokół niniejszy wchodzi w  życie równocześnie z Układem z 30 lipca 1941”[2]

Po podpisaniu układ wkroczył w fazę realizacji. Generał Sikorski wyznaczył misję wojskową, aby parafowała umowę o stworzeniu armii w składzie: gen. Zygmunt Szyszko-Bohusz, mjr dypl. Leon Bortnowski i Wiesław Arlet którzy mieli udać się do ZSRR. 6 sierpnia 1941 roku delegacje polską przyjęto  w Moskwie, gdzie przystąpiła do rozmów z szefem sztabu Armii Czerwonej marszałkiem Borysem Szaposznikowem. Negocjacje dotyczyły spraw umowy wojskowej, rozwoju polskich jednostek oraz zasad rekrutacji do Armii Polskiej. Po rozmowach doszło do spotkania, w którym brali udział ze strony radzieckich władz wojskowych: gen. Żukow, gen. Aleksander Wasilewski, gen. Aleksiej Panfiłow i płk Jestigniejew; ze strony polskiej: gen. Z. Szyszko – Bohusz, mjr Leon Bortnowski i zwolniony z więzienia sowieckiego na Łubiance gen. Władysław Anders. 8 sierpnia gen. Szyszko-Bohusz przedstawił projekt umowy wojskowej, opracowany na podstawie przywiezionego z Londynu planu, który poprzez gen. Żukowa został dostarczony Stalinowi do akceptacji. Generalissimus po dokonaniu kilku poprawek zaakceptował całość. 14 sierpnia 1941r. podpisano umowę o organizacji Armii Polskiej na terenach ZSRR i powołaniu do niej wszystkich obywateli polskich znajdujących się terenie Związku Radzieckiego: to jest jeńców wojennych, aresztowanych bądź deportowanych w latach 1939. Umowę sygnowali: gen. Zygmunt Szyszko-Bohusz z strony polskiej, a ze strony sowieckiej zastępca szefa Sztabu Generalnego gen. Aleksander Wasilewski. Umowa wojskowa między naczelnym dowództwem ZSRR i Polskim naczelnym dowództwem składała się z 16 punktów regulujących wzajemne stosunki w sprawie współpracy przeciw Niemcom.

Pierwszy punkt mówił o tym, że „Umowa wojskowa jest naturalnym następstwem umowy politycznej z dnia 30.VII.1941r.”[3] Punkty od 2 do 6 informują o formowaniu polskich sił zbrojnych na terytorium ZSRR. Podkreślone jest znaczenie wojsk polskich jako wiernych i suwerennych Rzeczypospolitej Polskiej, przeznaczonych tylko do wspólnej walki przeciw Niemcom. Wojsko te pod względem operacyjnym podlegała Naczelnemu Dowództwu ZSRR, a organizacyjnie i personalnie polskiemu naczelnemu wodzowi. Formowane miały być tylko lądowe jednostki polskie w zależności od możliwości personalnych i zaopatrzenia materiałowego, natomiast ochotnicy, którzy służyli w lotnictwie lub marynarce wojennej będą uzupełniali jednostki polskie w Wielkiej Brytanii. Naczelne Dowództwo ZSRR wskazuje miejsca formowania oddziałów polskich, natomiast oficerowie i szeregowi powoływani będą przez komisje poborowe lub jako ochotnicy spośród Polaków przebywających w ZSRR.

Wszyscy żołnierze Armii Polskiej na terytorium ZSRR podlegać będą polskiemu prawu wojskowemu i ustawom. Przy oddziałach będą ustanowione polskie sądy polowe, które wyrokować będą w sprawach wykroczeń i przestępstw wojskowych dotyczących wewnętrznego ustroju, bytu, pełnienia służby i dyscypliny w Armii Polskiej. Za przestępstwa państwowe żołnierze Armii Polskiej na terytorium ZSRR odpowiadać będę przed sądami wojennymi ZSRR.

Wyekwipowanie wojenne, sztandary, oznaczenia broni i stopni wojskowych miały odpowiadać wzorom ustalonym dla Armii Polskiej w Wielkiej Brytanii. ZSRR miało zapewniać traktowanie chorych i rannych żołnierzy Armii Polskiej na równi z własnymi żołnierzami leczyć ich w sanatoriach i szpitalach oraz zabezpieczać, jeśli chodzi o renty i zasiłki.

Uzbrojenie Armii Polskiej miało być dostarczane przez ZSRR oraz częściowo przez Wielka Brytanię. Uzupełniane ono było także o dostawy, jakie rząd RP otrzymywał w „ramach amerykańskiej pomocy Lend – Lease

Wydatki na utrzymanie Armii Polskiej miały być kredytowane przez rząd ZSRR podlegać zwrotowi po zakończeniu wojny, regulować je będzie osobne finansowe porozumienie.

Dla celów łączności ustalono Polska Misję Wojskową przy Naczelnym Dowództwie ZSRR oraz Sowiecka Misję Wojskową przy Polskim Naczelnym Dowództwie w Londynie.

Wszystkie zagadnienia i szczegóły nieprzewidziane niniejszą umową będą regulowane bezpośrednio przez dowództwo Armii Polskiej na terytorium ZSRR i odpowiednie władze ZSRR.[4]

Porozumienie polsko- radzieckie spisano w 2 kopiach w językach obydwu krajów oraz podkreślono jednakowe znaczenie obydwu tekstów.

Wladyslaw_Anders

Dowódca Armii Polskiej w ZSRR, miał być wyznaczony przez Naczelnego Wodza PSZ, a jego kandydatura miała być uzgodniona z rządem radzieckim. Początkowo dowódcą miał być gen. Stanisław Haller, lecz gdy go „nie odnaleziono”, gen. Sikorski zdecydował się mianować na to stanowisko gen. Władysława Andersa. Wydawało się że jest to właściwy człowiek na właściwym miejscu – służba w elitarnych jednostkach kawaleryjskich w Rosji przed rewolucją, szef sztabu Armii Wielkopolskiej w powstaniu 1919r. ,”właściwa  postawa podczas przewrotu majowego” itd. Anders posiadał również „dobre notowania” na Kremlu co pozwoliło mu objąć stanowisko dowódcy.  Gen. Anders zapewnił o swojej lojalności wobec gen. Sikorskiego w telegramie z 21.VIII.1941 r. „Mogę zapewnić pana Generała, że uczynimy wszystko, co w naszej mocy, aby nie zawieść pokładanych w nas nadziei i walcząc ramię przy ramieniu ze sprzymierzonymi armiami, uwolnić Polskę od Najeźdźcy(…) Zapewniam, iż będziem się starali być godnymi naszych braci, poległych i walczących za Polską.”·

Prace komisji polsko-radzieckiej

16 sierpnia 1941 roku powołano specjalną wojskowa komisje mieszaną polsko –radziecką, miała zająć się sprawami dotyczącymi organizacji i zaopatrzenia formującej się armii. Obrady mieszanej komisji odbywały się kolejno 16, 19, 22, 26, i 29 VIII. Ze strony polskiej udział brali: gen. Anders, płk Sulik – Sarnowski i ppłk Stanisław Pstrokoński. A ze strony radzieckiej uczestniczyli: gen. G. Żukow, płk Jewstigniejew i mjr Kolesow. Podczas spotkań komisji omawiano problemy związane z rejestracją i poborem Polaków do wojska, wyznaczeniu miejsca na formowanie jednostek oraz sprawami wyżywienia, umundurowania i uzbrojenia itd.

Rząd sowiecki wyznaczył gen. Żukowa na pełnomocnika do spraw formowania Armii Polskiej z ZSRR a jego oficerem łącznikowym przy sztabie armii został płk Wołkowyski. Oficerem łącznikowym  brytyjskiego Sztabu Imperialnego przy dowództwie Armii Polskiej w ZSRR został ppłk R. Leslie Hullsa.

Na pierwszym posiedzeniu 16 sierpnia 1941r. gen. Panfiłow podał, że w obozie Griazowcu w rejonie Wołogdy znajduje się około 1000 oficerów, w obozie Juże (Pawliszczew Bór) i Suzdalu (w rejonie iwanowskim) około 10 tys. szeregowców, w obozie starobielskim też około 10 tys. szeregowców i pewna, nie ustalona liczba żołnierzy polskich na Syberii i Uralu. Gen. Anders po wysłuchaniu gen. Panfiłowa uznał, że będzie można zorganizować dwie dywizje piechoty i oddziałów tyłowych. Rząd radziecki zapowiedział przedłożenie prośby generała do akceptacji Sztabowi Generalnemu. Jako rejon formowania wyznaczono Powołże, rejon o surowym, ale podówczas dość jeszcze zdrowym klimacie. Zapewniono także polskich przedstawicieli, że dowództwo Armii Czerwonej dostarczy pieniędzy, instruktorów i zaopatrzenia żywnościowe dla obu dywizji i oddziałów tyłowych jak i uzbrojenie dla tych dywizji. 19 sierpnia odbyło się drugie posiedzenia, na którym gen. Panfiłow poinformował stronę polską o zgodzie na utworzenia dwóch dywizji  piechoty oraz jednego pułku rezerwowego. Terminem wyruszenia pierwszej dywizji na front miał być 1 października, co oczywiście niebyło możliwe do właściwego zrealizowania.  Zobowiązano się również do oddania polskim dywizjom „obywateli polskich” wcielonych do Armii Czerwonej w latach 1940 – 1941, czego oczywiście nie zrealizowano. Ustalono również miejscowości, w których miały być organizowane dywizje i oddziały. Rejony formowania poszczególnych dowództw i jednostek leżały między Wołgą a Uralem. W Buzułuku niedaleko Orenburga rozmieszczało się dowództwo armii. W sąsiednim Tockoje stanąć miała 6 dywizja piechoty a opodal, w Tatiszczewie koło Saratowa, wyznaczono miejsce postoju 5 dywizji piechoty. 21 sierpnia 1941 r. dowództwo armii wydało rozkaz nr 1 o rozpoczęciu formowania Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR:

  • 24 sierpnia 1941 r. płk Sulik przyjechał do obozu w Suzdalu gdzie przebywało 1962 jeńców, w tym 19 oficerów. Podczas prac komisji 9 osób zostało uznanych za nie zdolnych do służby.
  • 26 sierpienia 1941 r. płk Sulik przybył do obozu w Talicy w obwodzie Iwanowskim gdzie znajdowało się 9508 jeńców. Komisja poborowa uznała za zdolnych do służby 8653 osoby. Z Tylicy skierowano:
  • IX. 1000 osób do Buzułuku;
  • Od 3.IX. do 6.IX. 8488 osób do Tatiszczewa;
  • 24 sierpnia 1941r. płk Kazimierz Wiśniewski przyjechał do obozu w Starobielskim gdzie przebywało 11 952 jeńców. Podczas prac komisji ujawniło się 13 oficerów, którzy ukrywali swoje stopnie przed władzami obozu. Łącznie z tego obozu wcielono do jednostek 11 600 osób.
  • Z obozu w Griazowcu do wojska wcielono ok. 1300 oficerów oraz kilkudziesięciu podchorążych i funkcjonariuszy policji.

Ogółem wcielono do powstających polskich dywizji około 28 tys. byłych jeńców polskich na z wziętych  do niewoli około 230 – 240 tys. żołnierzy.

Byli więźniowie łagrów zgłaszający się do służby wojskowej w Armii Polskiej w ZSRR – 1941/ Źródło: Wikimedia

Byli więźniowie łagrów zgłaszający się do służby wojskowej w Armii Polskiej w ZSRR – 1941/ Źródło: Wikimedia

W gmachu polskiej ambasady w Moskwie 27.VIII.1941 r. odbyła się odprawa oficerów powołanych do pracy w dowództwie. Gen. Anders powiadomił zebranych o obsadzie personalnej dowództwa i sztabu armii, która przedstawiała się następująco:

„dowódca armii                                                  -gen. dyw. Władysław Anders

Szef sztabu                                                           -płk dypl. Leopold Okulicki

Kwatermistrz                                                      – płk dypl. Stanisław Pstrokoński

Szef oddziału I organizacyjno-szkoleniowego  -płk dypl. Władysław Rogulski

Szef oddziału II (rozpoznania bojowego)       – ppłk dypl. Jan Giełgud-Asentowicz

Szef oddziału III (operacyjnego)                      – ppłk dypl. Kazimierz Wiśniowski

Szef saperów                                                         – płk Eustachy Gorczyński

Szef uzbrojenia                                                     -ppłk Jan Mara-Mayer

Szef służby intendentury                                    – płk  Adam Kosiba

Naczelny chirurg                                                  -płk dr Bolesław Szarecki

Szef sanitarny                                                       -ppłk dr Feliks Zalewski

Szef sądownictwa                                                 – mjr Adam Kipiano

Referent kulturowo-oświatowy                         – por. dr W. Charkiewicz

5 Wileńska Dywizja Piechoty:

Dowódca                                                  -gen. Mieczysław Boruta – Spiechowicz

Zastępca  dowódcy                                          -płk dypl. Jerzy Grobicki

Szef Sztabu                                                      – ppłk dypl. Zygmunt Berling

6 Lwowska Dywizja  Piechoty:

Dowódca                                                -gen. bryg. Michał Karaszewicz-Tokarzewski

Zastępca dowódcy                                           -gen. Jerzy Wołowicki

Szef sztabu                                                       – mjr dypl. Ludwik Domoń

Dowódca ośrodka zapasowego                       -płk dypl. Janusz Gaładyk”[5]

Na posiedzeniu komisji z 28 VIII 1941 r. gen. Pamfiłow oświadczył, że organy radzieckie będę w stanie zaopatrywać od 1 września dywizję polskie (około 25 tys. żołnierz) w żywność i uzbrojenie. Umundurowaniem i wyekwipowaniem miał zajęć się rząd brytyjski.

Uzgodniono również zasady powołania ochotniczej służby kobiet oraz potrzeby kulturalno – oświatowej w armii. Wojskowe władze radziecki zobowiązały się m. in. do dostarczenia regulaminów, instrukcji oraz sprzętu do uruchomienia kasyn, bibliotek, aparatury kinowej i drukarni.

28 sierpnia 1941 r. wydano rozkaz nr 2 dotyczący formowania jednostek. Anders wygłosił radiowe przemówienie do Polaków w Związku Radzieckim,  w którym nawoływał do wstępowania w szeregi wojska.

Grupy techniczne zostały ulokowane w Kołtubance. Siedzibą dowództwa i sztabu Armii stał się Buzułuk. W obozach żołnierskich panowały bardzo ciężkie warunki, głównie, dlatego, że były to obozy letnie nie przystosowane do warunków zimowych. Temperatura zimą spadała do -500 C. Około 20% żołnierzy miało odmrożenia uszu, policzków itd. W tej sytuacji dowódca armii poprosił, władze radzieckie o przyznanie dodatkowych miejsc na zakwaterowanie przystosowanych do warunków zimowych dla 12 tys. ludzi. Prośba ta została odrzucona 12 października, a dowódca okręgu powiadomił gen. Andersa o wyznaczeniu miejsca na budowę obozu w Kołtubance. Obóz ten budowany był przez żołnierzy od podstaw, zaczynając od namiotów, ziemianek, kuchni i dróg dojazdowych.

 

Gen. Władysław Sikorski, Gen.Władysław Anders, płk Leopold Okulicki, Stanisław Kot i Andriej Wyszynski przyjmują defiladę polskich oddziałów, Buzułuk , grudzień 1941/ Źródło: Wikimedia

Gen. Władysław Sikorski, Gen.Władysław Anders, płk Leopold Okulicki, Stanisław Kot i Andriej Wyszynski przyjmują defiladę polskich oddziałów, Buzułuk , grudzień 1941/ Źródło: Wikimedia

 

Rozbudowa Armii

4 września 1941 r. do Moskwy przybył prof. Stanisław Kot ambasador Polski w ZSRR mianowany przez gen. Sikorskiego. Przywiózł on ze sobą instrukcję Naczelnego Wodza dla  generała Władysława Andersa, w której zalecał: tworzenie większej liczby jednostek lekkich (mieszanych samodzielnych brygad), aniżeli dywizji piechoty dawnego typu, tworzenia jak największych jednostek pancernych, motorowych jak i oddziałów spadochronowych. Rozmieszczenia obozów na terenach umożliwiających ewentualna  ewakuacje. 6 XII 1941 r. zostały wydane przez dowódcę armii wytyczne o organizacji 5 i 6 DP. Wytyczne te zostały oparte na wojennych etatach dywizji radzieckiej w składzie:

  1. Dowództwo miało składać się z 61 oficerów i 65 szeregowych.
  2. Miały powstać trzy pułki piechoty: dowództwo pułku z plutonem sztabowym i oddziałem gospodarczym, kompanie przewozowa, warsztaty zaopatrzenia bojowego i taborowego, dwa plutony zwiadu konnego pieszego, kompania łączności o czterech plutonach, kompania sanitarna, ambulans weterynaryjny, kompania saperów o dwóch plutonach, kompania karabinów maszynowych przeciwlotniczych o dwóch plutonach, bateria armii 76 mm, bateria działek 45 mm, pluton miotaczy min 120 mm, pluton przeciwgazowy,

– 3 plutony piechoty, każda batalion składał się z dowództwa batalionu, trzech kampanii strzeleckich, jednej kampanii karabinów maszynowych i jednego plutonu miotaczy min. Stan liczebny miał wynosić 139 oficerów i 2694 podoficerów i szeregowych.[6]

  1. W skład pułku artylerii miał wchodzić dowódca pułku z baterią sztabową, plutony oraz dwie dywizje. Stan liczebny pułku: 65 oficerów i 970 podoficerów szeregowych.
  2. W składzie dywizjonu przeciw lotniczego: miały znajdować się 2 baterie 37 mm armat przeciwlotniczych, jedna bateria 76 mm przeciwlotnicza oraz kolumna amunicyjna. Stan liczebny: 22 oficerów i 212 podoficerów i szeregowych.
  3. Batalion łączności: dowództwo z kompanią sztabową, dwie kompanie łączności kablowej, park łączności. Stan liczebny: 26 oficerów i 233 podoficerów i szeregowych.
  4. W skład batalionów saperów wchodził dowództwo, trzy kompanie saperów. Stan liczebny: 23 oficerów i 388 podoficerów i szeregowych.
  5. W skład dywizjonu kawalerii: dowództwo i dwa szwadrony liniowe oraz pluton ciężkich karabinów maszynowych. Stan liczebny: 11 oficerów i 310 podoficerów i szeregowych.
  6. W dywizji miały znaleźć się: zmotoryzowana kampania zwiadowców o trzech plutonach. Stan liczebny: 4 oficerów i 116 podoficerów szeregowych; pluton miotaczy ognia- 1 oficer i 37 podoficerów i szeregowych, batalion sanitarny – 24 oficerów i 186 podoficerów i szeregowych+ 18 ochotniczek Służby kobiet: kampania samochodowa dywizji – 9 oficerów i 109 podoficerów i szeregowych: polowa piekarnia chleba – 2 oficerów i 157 podoficerów i szeregowych.

Ogółem dywizja miał liczyć 686 oficerów i 10 874 podoficerów i szeregowych.

Napływ osób zgłaszających się do wojska był od samego początku masowy. Liczba chętnych już na początku września 1941r. to 983 oficerów i 21 662 podoficerów i szeregowych wojska oraz funkcjonariuszy byłej policji państwowej. Do początku października przybyło jeszcze 800 oficerów i 12 tys. szeregowców. 15 października stan liczebny armii wynosił 38 173 żołnierzy i przekroczył ustalony przez rząd radziecki limity osobowe i wyżywieniowe dwóch dywizji.

6 września w czasie konferencji polsko-radzieckiej ustalono, że zostanie podniesiona racja żywnościowa do 44 tys. oraz zostanie utworzona 7 Dywizja Piechoty i oddziały armijne.

Organizowanie Armii Polskiej odbywało się w okresie ciężkich działań wojennych dla Armii Czerwonej. Wojska III Rzeszy zajęły ziemie zwane „spichlerzem”  ZSRR(Ukrainy, Białoruś) a także republiki nadbałtyckie, co spowodowało braki żywnościowe, a produkcja spadła o połowę. 10 września rząd radziecki ogłosił, że jest w stanie wyposażyć tylko 5 Dywizje Piechoty. Uzbrojono ją w lekką broń strzelecką. W grudniu dywizja ta posiadała w stosunku do etatu zaledwie: 10% samochodów, 45% wozów sanitarnych, 60% wozów konnych, 85% koni. 5 Dywizja nie otrzymała żadnej broni ciężkiej. Gen. Panfiłow zaproponował, aby 6 dywizję piechoty uzbroiła Wielka Brytanie w ramach sojuszniczych dostaw „Lend- lease act”. Premier Sikorski już w połowie września podjął działania u sojuszników brytyjskich i amerykańskich w celu uzyskania pomocy w uzbrojeniu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. Sikorskiemu obiecywano, że na zbliżającej się konferencji w Moskwie sprawa uzbrojenia Armii Polskiej zostanie pozytywnie rozpatrzona. Problem uzbrojenia podjęto na konferencji moskiewskiej 29 wrzesień- 1 październik 1941r. Sprawę rozpatrywali przedstawiciele Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego. Armia Polska jednak nie otrzymała pomocy, mimo wcześniejszych obietnic ze strony rządu brytyjskiego. Lord Beaverbrook nie zgodził się na przyznanie pomocy „Lend-lease”. Na konferencji uzgodniono, że całość dostaw należy przekazać Związkowi Radzieckiemu, i od niego zależeć będzie decyzja ile sprzętu zostanie przydzielone Armii Polskiej. Mimo braku w dostawach uzbrojenia, formowanie Wojska Polskiego w ZSRR odbywało się do połowy października. W drugiej połowie września 1941 r. dywizje otrzymały umundurowanie i uzbrojenie radzieckie. Od 22 września 1941r. rozpoczęto normalne szkolenia przewidziane programem. Organizacja dywizji została zakończona do końca września. Na dzień 15 października 1941 r. stan osobowy 5  dywizji wynosił: 660 oficerów i 12 369 szeregowców. W Ośrodku Zapasowym, którym dowodził płk Leon Koc było 141 oficerów i 4036 szeregowych. W skład 6 Dywizji Piechoty w połowie października weszło 393 oficerów, 11 344 podoficerów i 69 kobiet. Dywizja przyjęła nazwę: Lwowskiej Dywizji Piechoty. W myśl gen. Andersena z 6 września 1941 r. Ośrodek Zapasowy Armii w Tocku organizował oddziały wyszkoleniowe oficerów, podchorążych, podoficerów specjalistów służby. Jego dowódcą został płk dypl. Bronisław Rakowski, a szefem sztabu ppłk Tadeusz Felsztyn.

Napływ ludzi do Ośrodka Zapasowego pozwolił na formowania 7 Dywizji Piechoty. Dokonano obsady personalnej dowództw trzech pułków: 19 dowódca płk Dypl. Leon Koc, 20 Aleksander Idzika i 21 ppłk Aleksander Schmidta oraz 7 pułk artylerii lekkiej pod dowództwem ppłk Zygmunta Kaznowskiego. Ostatecznie formowanie 7 Dywizje Piechoty ukończono 1942 r. a jej dowódcą został w kwietniu 1942 r. Leopold Okulicki. W drugiej połowie listopada 1941 r. przybył z Wielkiej Brytanii transport umundurowania i oporządzenia dla jednostek polskich. W sumie dostawy umundurowania z ZSRR i Wielkiej Brytanii wystarczyły na pokrycie potrzeb jednostek polskich na ich ówczesnym etapie rozwoju organizacyjnego(w 1941 r.). Jednakże w dalszym ciągu brakowało uzbrojenia dla Armii Andersa. Sikorski oceniając ta sytuacje krytycznie postanowił udać się do Związku Radzieckiego i w rozmowach ze Stalinem uzgodnić wszystkie sprawy. Do spotkania Stalina z gen. Sikorskim doszło na Kremlu 3 grudnia 1941 r.. Naczelny Wódz starał się przekonać Stalina do powiększenia ilości Wojska Polskiego, swoją prośbę motywował rezerwę ludności w ZSRR. Zapewniał, że Prezydent Roosevelt i premier Churchill dostarczą uzbrojenia polskim dywizjom. Wspominał również o przeniesieniu jednostek w obszar o lepszych warunkach klimatycznych, a nawet wyprowadzenia całej całego wojska do Iranu, celem jego uzbrojenia. Sikorski zaproponował również ewakuacji części wojska tj. 25 tys. żołnierzy z przeznaczeniem dla lotnictwa, marynarki, wojsk pancernych w Wielkiej Brytanii oraz jednostek na bliskim wschodzie. Uzgodnione, że:

  1. Stan Armii Polskiej w ZSRR zostanie podniesiony
  2. Strona Polska uzyska zgodę na ewakuacje 25 tys. żołnierzy na Bliski Wschód i do Wielkiej Brytanii
  3. Przeniesienie wojska do południowo-azjatyckich republik w ZSRR.
  4. Zwolnienie Polaków służących w Batalionach Pracy i przekazanie ich do dyspozycji władz polskich

Przeprowadzone rozmowy między Stalinem, a gen. Sikorskim  zapoczątkowały nowy okres w organizacji Armii Polskiej w ZSRR.

Już 4 grudnia w czasie narady przedstawicieli Armii Czerwonej i Armii Polskiej w sprawie dalszego organizowania jednostek polskich, gen. Anders przedstawił projekt formowania siedmiu dywizji o stanie osobowym 110 tys. ludzi. Przedstawiciele dowództwa radzieckiego wyrazili zgodę na organizacje sześciu dywizji i ośrodka zapasowego o ogólnej liczbie 96 tys. żołnierzy, poza 25 tys. którzy mieli być ewakuowaniu do Szkocji i na Środkowy Wschód. Wyrazili również zgodę na uzupełnienie uzbrojenia dla 5 i 6 dywizji piechoty, pozostałe dywizje miały otrzymać zaopatrzenie od Stanów Zjednoczonych i Wielkej Brytanii. Na nowe miejsce lokalizacji polskich dywizji wyznaczono środkowoazjatyckie republiki ZSRR: Kirgiską, Uzbecką, oraz południowe okręgi Kazachstanu. Termin zakończenia organizacji wyznaczono na koniec lutego 1942 roku.

Gen. Władysław Anders dokonuje inspekcji oddziałów Armii Polskiej w ZSRR / Źródło: NAC, sygn. 18-307-3

Gen. Władysław Anders dokonuje inspekcji oddziałów Armii Polskiej w ZSRR / Źródło: NAC, sygn. 18-307-3

Ewakuacja żołnierzy polskich na Bliski Wschód miała rozpocząć się w grudniu 1941 r., a zakończyć w styczniu lutym 1942 r. Wśród ewakuowanych mieli być żołnierzy w wieku do 36 lat, a mniejszości narodowe miał stanowić nie więcej niż 5 % ogólnego stanu. Do Wielkiej Brytanii miano skierować 15 tys. żołnierzy (w tym 5 tys. do lotnictwa polskiego, 10 tys. do wojsk lądowych) 10 tys. miało udać się na Środkowy Wschód celem wzmocnienia formujących się tam jednostek polskich. W Teheranie zorganizowano ośrodek ewakuacyjny, którego dowódcą został ppłk Feliks Machnowski. Sikorski zalecił również ewakuację rodzin żołnierzy pełniących służbę w ZSRR, w Wielkiej Brytanii, i na Środkowym Wschodzie, roztoczenia opieki nad rodzinami w Związku Radzieckim oraz wykorzystanie w armii Pomocniczej Służby Kobiet.

5 grudnia 1941 r. rząd ZSRR wydał rozkaz o tym, że 5 i 6 dywizja utrzymają na razie dotychczasową organizację, a nowo formowane dywizje i ośrodki zapasowe mają być tworzone według etatów brytyjskich i posiadać po dwa pułki piechoty. Formowania miało przebiegać w dwóch etapach:

  1. zorganizowanie i przeprowadzenie rejestracji i poboru ochotników i obywateli polskich znajdujących się na terenie ZSRR
  2. zorganizować 7, 8, 9, i 10 dywizje piechoty, i uzupełnić je pod względem personalnym i wyposażyć materialnie.
  3. wydzielić i zorganizować centra wyszkoleniowe
  4. wydzieli 25 tys. ludzi dl uzupełnienia jednostek polskich poza ZSRR
  5. zorganizować obsługę transportu i dróg zaopatrzeniowych.

Na dowódców nowo formowanych dywizji wyznaczono :7 DP – gen.  Zygmunt Szyszko-Bohusz, 8 DP – płk dypl. Bronisław Rakowski, 9 DP – płk dypl. Aleksander Schmidt, 10 DP – płk dypl. Marian Bolesławicz. Komendantem ośrodka zapasowego został płk dypl. Leon Koc, a komendantem ośrodka wyszkoleniowego – płk dypl. Nikodem Sulik.

W rozkazie wyznaczono zostały także miejsca zakwaterowanie dla poszczególnych dywizji:

Dyslokacja armii polskiej:

  1. Sztab armii i służby sztabowe – Jangi-Jul (Uzbecka SSR)
  2. Szkoła oficerska – ST. Wrewskaja (Uzbecka SRR)
  3. Jednostki zapasowe                          – ST. Guzar (Uzbecka SSR)
  4. Armii jednostki wsparcie – ST. Otar (Kazachska SRR)

                                                                   Kara-Bałty (Kirgiska SRR)

  1. Kara-Su (Kirgiska SRR)
  2. 5 Dywizja Piechoty – Dżalal-Abad (Kirgiska SRR)
  3. 6 Dywizja Piechoty – Szachrysiabz (Uzbecka SRR)
  4. 7 Dywizja Piechoty – Kermine (Uzbecka SRR)
  5. 8 Dywizja Piechoty -Sowchoz Pachta-Arał (w okręgu Czimkent Kazachskiej SRR)
  6. 9 Dywizja Piechoty – Margełan (Uzbecka SSR)
  7. 10 Dywizja Piechoty – ST. Ługowaja (Kazachska SRR)[7]

Warunki o tych obozach były karygodne, rząd radziecki miło świadomości tego, że tereny te są siedliskiem chorób epidemicznych, postanowił wysłać tam Wojsko Polskie. Już w lutym 1942 r. stan zdrowia żołnierzy zaczął się pogarszać. Liczba zachorowań na dur plamisty wzrastała, zachorowało 3400 żołnierzy, na schorzenia jelito – żołądkowe chorowało 2750 osób w sumie stan chorych w armii wynosił 38.9% ogółu. Sytuacja sanitarna w tym, regionie była katastrofalna. Śmiertelności w stosunku do liczby chorych była duża, wynosiła 17,5 %. Brakowało niezbędnych narzędzi, materiałów, środków transportu, bielizny, lekarstw, a także wody i odpowiednich urządzeń sanitarnych. Władze radzieckie wysłały specjalne ekipy medyczne celem zwalczania epidemii, a także przysłano szczepionki.

W połowie marca 1942 r. 5 i 6 Dywizja Piechoty osiągnęły pełne etaty. W 5 Dywizji dodatkowo zorganizowano: pułk artylerii przeciwlotniczej, pułk artylerii przeciwpancernej, szpital wojenny w Dżałał – Abadzie w republice Kirgiskiej, batalion saperów, ośrodek szkolenia (szkoła podoficerska) oraz szefostwo służby samochodowej, które organizowało i wyszkalało około 2500 kierowców.

Rozbudowa armii w ZSRR nabrała tempa. Napływ obywateli polskich do wojska umożliwił osiągnięcie stanów osobowych 7, 8, 9 i 10 dywizji piechoty. Na  dzień 1 III 1942 roku stan armii wynosił już 73 tys. żołnierzy. W wyniku braku zgody dowództwa PSZ na wysłanie na front 5 DP, Naczelne Dowództwo Armii Czerwonej negatywnie ustosunkowało się do dalszego powiększania Armii Polskiej. Wkrótce w wyniku rozkazu gen. Andrieja Chrulewa  nastąpiło zmniejszenie racji żywnościowych do stanu 26 tys. żołnierzy.18 III na Kremlu gen. Andersa przyjął Józef Stalin, ustalono, że na terenie ZSRR pozostanie 44 tys. żołnierzy zaś reszta będzie ewakuowana. Generał domagał się rozbudowania bazy w Krasnowodzku oraz środków do przeprowadzenia ewakuacji.

18 marca wieczorem, bezpośrednio po rozmowie Andersa ze Stalinem, do dowódcy Armii Polskiej przybył gen. Żukow z przygotowanym planem ewakuacyjnym[8] . Zakładał on, że 8, 9, i 10 dywizja oraz część Ośrodka Organizacyjnego i nadwyżki z 6 i 7 DP miały rozpocząć natychmiastową ewakuacje. Ustalono liczbę ewakuowanych na 30 tys. wojska i 10 tys. ludności cywilnej, rodzin wojskowych. Rozkaz ewakuacji gen. Anders wydał 23 marca 1942 roku. Ewakuacja przeprowadzona miała być drogą lądową za pomocą kolei(36 pociągów ewakuacyjnych) i drogą morską(17 statków). Pierwszy transport ewakuowany drogą morską odpłynął z Krasnowodzka do Pahlawi 24 marca, ewakuacja trwała do 4 kwietnia była to tzw. I ewakuacja. Tereny ZSRR opuściło 45 tys., którzy stanowili nadwyżkę, 8, 9, i 10 dywizja piechoty, związki broni pancernej, pułk ułanów, pułk saperów, kompania saperów kolejowych, większość Ośrodka Organizacyjnego Armii, nadwyżki 6 i 7 dywizji piechoty oraz personel lotniczy i marynarzy. Oprócz wojska ewakuowano też ludności cywilną, która była przy wojsku. Ogółem zostało ewakuowanych 43 858 osób, w tym 1603 oficerów, 28 427 podoficerów i szeregowych, 1159 ochotniczek, 1880 junkrów i 10 789 osób cywilnych, w tym 3100 dzieci. 9 sierpnia rozpoczęła się tzw. II ewakuacja wojska polskiego w ZSRR na Środkowy Wschód i trwała prawie cały sierpień. Przeprowadzana była w bardzo trudnych warunkach. Strona radziecka dla przeprowadzenia ewakuacji przydzieliła 41 transportów kolejowych i 25 statków morskich. W okresie dwudziestu dwóch dni sierpnia ewakuowano z ZSRR do Iranu 69 247 osób, w tym 2430 oficerów, 36 701 podoficerów i szeregowych, 112 urzędników wojskowych, 1765 ochotniczek i sióstr PCK 2738 junkrów i junaczek oraz 25 502 osób cywilnych, wśród nich 9633 dzieci.

Ewakuacja ,,wojska Andersa” pozostaje nadal sprawą kontrowersyjną. O ile samo wyjście było sprawą konieczną ze względu na coraz gorszą sytuacje międzynarodową jak i nastroje panujące w Armii Polskiej, to sposób jej przeprowadzenia był chyba najgorszym z możliwych. Armia została potraktowana w sposób przedmiotowy. Rząd RP nie podpisał żadnych dodatkowych klauzul zapewniających opiekę pozostającej w ZSRR masie co najmniej 700 tys. osób.

Bibliografia:

  1. Piotr Żaroń, Armia Andersa, Toruń 2000.
  2. Juliusz L. Englert, Krzysztof Barbarski, Generał Anders, Warszawa 2007.
  3. Materski, Armia Polska w ZSRR 1941 – 1942, Warszawa 1992..
  4. Władysław Anders, Bez ostatniego rozdziału, Warszawa 2007.
  5. Stanisław Jaczyński, Między sławą a potępieniem, Warszawa 1993.
  6. Paweł Wieczorkiewicz, Historia Polityczna Polski 1935-1945, Warszawa 2005.

[1] P. Żaroń, Armia Andersa, Toruń 2000, s. 44 – 45.

[2] P. Wieczorkiewicz, Historia Polityczna Polski 1935 – 1945,Warszawa 2005, s. 230-231.

[3] P. Żaroń, op. cit., s. 35.

[4] Ibidem, s.36.

[5] P. Żaroń , op. cit., s.49.

[6] Ibidem, s.55

[7]W. Materski, Armia Polska w ZSRR 1941-1942, Warszawa 1992, s. 42 – 43.

[8] S. Jaczyński, Między sławą a potępieniem, Warszawa 1993r., s.123.

Komentarze

Absolwent historii na Uniwersytecie Marii-Curie Skłodowskiej w Lublinie. Interesuje się historią wojskowości XIX i XX wieku oraz dziejami Rosji. Był członkiem koła historyków krajów Europy Wschodniej.

Najpopularniejsze posty