Atakujący derwisze/ Źródło: Wikimedia Commons
Atakujący derwisze/ Źródło: Wikimedia Commons

Państwo Mahdiego w latach 1881 – 1899

Wydarzenia w Sudanie w latach 1881 – 1889 roku miały duże znaczenie dla historii tego regionu Afryki. W XIX wieku podbili te ziemie Egipcjanie. Jednak wraz z upadkiem Egiptu i podporządkowania go Brytyjczykom rozpoczął się również bunt Sudańczyków przeciwko okupantowi. Muhammad Ahmad zwany Mahdim uzyskał poparcie ogromnej liczby zwolenników dzięki jego ascetyzmowi i przywiązaniu do wiary. To właśnie wtedy pojawia się idea nowego typu państwa muzułmańskiego, która postulowała za powróceniem do idei i czystego islamu, prawa zasad szarii, a także walkę z heretykami i niewiernymi. Podobne wydarzenia występują obecnie w związku z działalnością Państwa Islamskiego, co pokazuje, że ruchy radykalne, idea zmiany i buntu przeciwko rzeczywistości była obecna w społecznościach muzułmańskich już w przeszłości.

Sklep Urodzeni Patrioci

 

Sytuacja w Sudanie przed powstaniem Mahdiego

Egipt za panowania dynastii Muhammada Ali/ Źródło: Wikimedia Commons

Egipt za panowania dynastii Muhammada Ali/ Źródło: Wikimedia Commons

Za panowania wicekróla Egiptu Muhammada Alego doszło do zajęcia Sudanu. Jego rządy w Kairze przyczyniły się do rozwoju kraju, który uniezależnił się od Turcji i znacząco poszerzył swoje granice. Głównym celem opanowania tych terytoriów było prawdopodobnie kontrolowanie szlaków handlowych, zwłaszcza jednej z głównych dróg pielgrzymkowych do Mekki, która dawała znaczne przychody.  Istotnym powodem było również przejęcie handlu niewolnikami. Oprócz oczywistych zysków ze sprzedaży np. na Półwysep Arabski, mogli również zasilić rozrastającą się armię egipską. Od 1820 roku rozpoczęły się wyprawy wojskowe. Wojsko egipskie miało jednak problemy z chorobami, klimatem, a także z ogromnymi odległościami. Do 1826 roku udało się podporządkować tereny Sudanu, jednak wkrótce rozpoczęły się bunty przeciwko okupantowi. Egipcjanie zaczęli przeprowadzać akcje pacyfikacyjne. Masakry, jakie wtedy miały miejsce wobec miejscowej ludność spowodowały ogromną niechęć do Egipcjan. Na opanowanych terytoriach zaczęto wprowadzać nową administrację. Na czele tego regionu stanął hikimdar – gubernator egipski. Wprowadzono również turecki kodeks prawny. Chartum stało się nową stolicą całego regionu. Reformy przeprowadzane w Egipcie odczuwalne były również w Sudanie. Niewolnicy, którzy mieli stać się żołnierzami okazali się słabi i podatni na wiele chorób. Ten fakt spowodował, że Egipt rozpoczął reformę armii na modłę zachodnią, gdzie pod broń powoływano chłopów. W latach trzydziestych liczba żołnierzy wynosiła 170 tys., a kawalerii 25 tys. Były to czasy złotego wieku Egiptu, tylko formalnie podporządkowanego Turcji. Muhammad Ali prowadził politykę angażowania się na wielu frontach, jak właśnie w Sudanie, ale także na Półwyspie Arabskim.  Silna armia była niezbędnym elementem tej polityki. Próbował także uniezależnić się od imperium osmańskiego i jego kosztem podporządkować sobie nowe tereny.

Muhammad Ali/ Źródło: Wikimedia Commons

Muhammad Ali/ Źródło: Wikimedia Commons

Jednak wraz z jego śmiercią Egipt zaczął podupadać. Przemysł bankrutował, przykładowo z 29 fabryk włókienniczych przetrwały tylko trzy.  Następcy Muhammada prowadzili politykę skupiającą się na sprawach wewnętrznych, dalej modernizując kraj, czego przykładem była budowa kolei. Za panowania Ismaila 1863 – 1879 rozpoczęła się znowu ekspansjonistyczna polityka Egiptu. Doszło do wojny z Etiopią w latach 1874 – 1876, gdzie armia ulęgła znaczącemu osłabieniu. Pogorszyła się sytuacja gospodarcza i finansowa państwa. W 1876 Egipt ogłosił niewypłacalność, gdyż dług jego wynosił 100 mln. funtów szterlingów, podczas gdy dochody tylko 9 mln. Wraz z ukończeniem budowy Kanału Sueskiego okazało się, że ten rejon świata stał się niezmiernie istotny. Zarówno Anglia, jak i Francja dążyły do kontroli nad tym szlakiem do Azji. Zachodnie państwa powołały Komisję Długu Egipskiego. Jej zadaniem było egzekwowanie spłaty długu przez następne 65 lat. W Egipcie zaczęło pojawiać się coraz więcej europejskich doradców, którzy działali jednak w interesie obcych mocarstw. Doszło do redukcji armii, przyznano Londynowi koncesję na wydobycie ropy naftowej, zmniejszono wydatki na utrzymanie dworu. Wszystkie te ograniczenia powodowały, że aż 70% dochodów przeznaczanych było właśnie na obsługę długu. Wobec coraz większej ingerencji sił zewnętrznych,  zaczęła tworzyć się opozycja. Za namową mocarstw zachodnich, Turcja usunęła niewygodnego Europejczykom Ismaila (dotychczasowego kalifa i przywódcę Egiptu), który  zastąpiony został przez Tewfika, a premiera wymieniono na Szerifa Paszę. W 1881 roku  wybuchło powstanie Ahmada Arabiego, dowódcy garnizonu kairskiego. Było ono skierowane przeciwko siłom zachodnim. Udało się jednak doprowadzić konflikt do zakończenia i powołano nowe władze, a przywódca powstania został ministrem wojny. Nowa polityka była jednak skierowana na reformy wymierzone przeciwko wpływom i dominacji gospodarczej zachodu. Spowodowało to interwencję Wielkiej Brytanii, która od tamtego momentu zaczęła dominować w Egipcie i nad Kanałem Sueskim.  Brytyjczykom udało się systematycznie zająć Egipt. Doszło do bitwy pod Tel El-Kebir koło Kairu, w której Anglicy odnieśli zwycięstwo. Skutkiem tej wojny było nałożenie ciężkich warunków Egiptowi. Doszło do demobilizacji wojska, nałożono kontrybucję, a także pozostawiono czasowo 10 tys. żołnierzy brytyjskich w kraju. Egipt od tamtego czasu stał się nieformalną nową kolonią brytyjską. Pomimo sukcesu w Egipcie, Brytyjczycy musieli zająć się również terenami podporządkowanymi Kairowi, w tym Sudanem.

Tymczasem w Sudanie ludność była uciskana przez namiestników egipskich. Szczególnie odczuwalne były wysokie podatki, a także naginanie prawa przez administrację i wykorzystywanie lokalnej ludności. Przykładem może być rozpowszechnione wtedy do ogromnych rozmiarów kłusownictwo, ale również zwiększenie handlu niewolniczego. Tuż przed ofensywą brytyjską na Egipt, w Sudanie rozpoczął się bunt. Co warte podkreślenia wybuchł on w północnej części tego kraju, gdzie dominowała ludność koczownicza na czele, której stał ród Bakkaru z Kordofanu. Ci ludzie byli bardziej podatni na bunty, gdyż nie chcieli poddawać się coraz większej kontroli władz egipskich, a także nakładaniu coraz większych podatków. Tymczasem ludność rolnicza nad Nilem nie była zdecydowana na bunt i wyczekiwała, która strona okaże się silniejsza. Tym niemniej także oni odczuwali niechęć do administracji egipskiej, gdyż władza coraz silniej dominowała i kontrolowała handel niewolniczy, a był on podstawą lokalnej gospodarki. Kontrolowano także handel kością słoniową, co nie dawało korzyści miejscowej ludności.

Do buntu i w efekcie do powstania państwa Mahdiego przyczyniły się również coraz silniejsze wpływy wielu radykalnych grup religijnych. Ci nowo przybyli duchowni niejednokrotnie byli w sporze z sudańskimi, muzułmańskimi grupami religijnymi. Co więcej w czasie panowania Ismaila w Egipcie, doszło do mianowania na gubernatora Sudanu Brytyjczyka i chrześcijanina Charlesa Gordona. Ten fakt spowodował dodatkowy bodziec do wybuchu powstania tym bardziej, że sprzeciwiał się on handlowi niewolników. Sudańczycy uważali, że administracja egipska nie tylko wykorzystuje ich gospodarczo, ale także jest heretycka, co dawało szansę na działalność przywódcy religijnego, który poprowadził i zjednoczył buntowników.

Przyczyny i przebieg powstania

Do XVI wieku islam rozwijał się na terenie Sudanu w sposób chaotyczny. Pojawiały się różne odłamy i nurty pochodzące z krajów Maghrebu. Od XIX zaczęły rozpowszechniać się ruchy wahabitów i mahdystów – dążące do reformy i powrotu do idei prawdziwego islamu. Mahdyści byli zwolennikami Muhammada Ahmada. Duży wpływ na jego politykę i przekonania religijne miały ruchy sufickie – mistyczne w islamie. One tworzyły bractwa wokół mistrzów – szachów. Mahdi był również tego typu mistrzem.

Muhammad Ahmad al - Mahdi / Źródło: Wikimedia Commons

Muhammad Ahmad al – Mahdi / Źródło: Wikimedia Commons

W jednym z takich bractw działał przyszły przywódca powstania. Doznał on objawienia i stał się Mahdim, czyli zbawcą muzułmanów. Miał on doprowadzić do powstania nowego typu państwa opartego o surowe i konserwatywne zasady religijne. Pierwszym celem Mahdiego był atak na władze egipskie, które nazywane były „Turkami.” Często w administracji egipskiej nie byli tylko Egipcjanie, ale również np. Koptowie, a także Europejczycy, czego przykładem był Gordon. Działalność tych „obcych” powodowała dodatkowe obawy, przez co  poparcie dla Mahdiego wśród ugrupowań  radykalnych, religijnych i konserwatywnych muzułmanów rosło. Warto tutaj zaznaczyć, że na pewno jednak bezpośrednią przyczyną buntu były lata działalności okupacyjnych władz egipskich. Bardzo negatywnie oceniane było zbieranie podatków, gdzie Egipcjanie dopuszczali się licznych nadużyć. Obciążenia stawały się coraz cięższe i dlatego wielu ludzi chętnie uwierzyło w nadejście Mahdiego, który wyzwoli ich od tej sytuacji.

Śmierć generała Gordona w Chartumie/ Źródło: Wikimedia Commons

Śmierć generała Gordona w Chartumie/ Źródło: Wikimedia Commons

Od roku 1881 walki zaczynają mieć charakter zarówno powstania przeciwko okupacji, ale również mają podłoże religijne. Okres między latami 1881 – 1898 to czasy w historii Sudanu zwane Mahdiją. Pojawiło się nowe państwo, które swoim zasięgiem obejmowało bardzo duży obszar, a także zaczynało zagrażać sąsiednim terenom. Początkowo powstańcy atakowali oddziały egipskie, które zostały rozbite między innymi na wyspie Abba na Nilu. W miarę sukcesów coraz większa ilość zwolenników przyłączyła się do Mahdiego. Rozpoczął się także początek kształtowania podstaw państwa, gdzie ważne znaczenie będzie miał kalif Abdullah – najważniejszy współpracownik Mahdiego, który przejmie władze po jego śmierci. W kolejnym roku 1882 doszło do pokonania egipskiego oddziału sześciotysięcznego, dzięki któremu udało się zdobyć znaczne ilości nowej broni palnej, której brakowało dotychczas powstańcom. Wojska Mahdiego z każdym zwycięstwem zaczęły rosnąć, a ich liczba dochodziła wtedy do 30 tysięcy. Początkowo niedoceniane wydarzenia w Sudanie zaczęły stanowić coraz poważniejszy problem, już nie tylko da Egiptu. Następnym sukcesem było zajęcie egipskiej twierdzy El – Obeid stojącej na drodze do stolicy Sudanu Chartumu. Także ten sukces umożliwił znaczne wzmocnienie powstańców dodatkową ilością broni i amunicji. Mimo coraz poważniejszego zagrożenia Anglicy nadal nie doceniali powstańców i uważali, że Egipcjanie powinni sami poradzić sobie z tym problemem. Następna armia egipska tym razem dowodzona przez Brytyjczyka Williama Hicksa licząca 10 tysięcy żołnierzy została pokonana w pobliżu twierdzy El – Obeid, a sam dowódca zabity. Siły mahdystów liczyły wtedy 40 tysięcy ludzi. To wydarzenie spowodowało zmianę polityki Wielkiej Brytanii i zadecydowano, że do Brytyjczyków należy zabezpieczenie tylko portów nad Morzem Czerwonym, natomiast dolina rzeki Nil nie jest tak istotna, aby wspierać Egipcjan w zajęciu tych ziem. Zgodnie z tym postanowieniem pozostałe wojska egipskie zaczęły ewakuować się z Sudanu. Zadaniem opuszczania stolicy miał zająć się Charles Gordon nowy gubernator, który przyjechał do Sudanu w 1884 roku. Próbował dojść do porozumienia z Mahdim, między innymi przez wysłanie darów i prośby o podporządkowania się jego zwierzchnictwu. Mahdi odrzucił te propozycję i dary i rozpoczął marsz na Chartum. Tymczasem Gordon zamiast ewakuować miasto, rozpoczął jego fortyfikację. Miasto zostało wkrótce odcięte przez powstańców. Doszło do oblężenia i szturmu w wyniku, którego padło 26 stycznia 1885 roku, a sam Gordon został zabity przez mahdystów.

Państwo Mahdiego

Wraz z upadkiem Chartumu doszło do opanowania całego Sudanu przez Mahdiego i powstania nowego typu państwa o charakterze teokratycznym. Jego stolicą został Omdurman, który stał się konkurencją dla głównego dotychczas miasta w Sudanie – Chartumu. Szacuje się, że za czasów panowania kalifa Abdullahiego, liczba mieszkańców tego miasta mogła wynosić nawet 150 tysięcy ludzi. Mieszkańcy ci byli ludnością napływową z wielu rejonów tego dużego kraju, bardzo zróżnicowaną kulturowo, językowo i rasowo. Centralnym punktem miasta był grobowiec Mahdiego, a plac w jego pobliżu spełniał funkcje meczetu, gdzie kazania głosił sam kalif. Powstał także dla niego olbrzymi pałac, w którym stacjonowała również jego gwardia. Był to wielki kompleks bardzo bogatym wystrojem wewnętrznym i przepychem.

Współczesny grób Mahdiego w Omdurmanie/ Źródło: Wikimedia Commons

Współczesny grób Mahdiego w Omdurmanie/ Źródło: Wikimedia Commons

Natomiast Chartum po zniszczeniach wojennych zaczęło się odbudowywać. Jednak rok po jego zdobyciu został ogłoszony przez kalifa dekret nakazujący opuszczenie miasta przez mieszkańców i jego splądrowanie. Miasto opustoszało i zostało zaniedbane aż do nadejścia wojsk brytyjskich.

Nowy władca Abdullahi wprowadził rządy absolutne. Dążył do pełnej władzy, a także zagwarantował sukcesję swojemu synowi. Usunął wszelkich konkurentów. Byli to między innymi kalif Muhammad as Szarif, a także synowie samego Mahdiego.  Rządził państwem za pomocą nowego aparatu biurokratycznego i administracji. W tym nowym państwie zachodziły ciągłe zmiany. Dotychczas problemem był brak trwałości państwa Mahdiego, czego przyczyną był wciąż istotny podział plemienny. Dlatego powołana została Rada Państwa złożona z emirów – zarządców, a także utworzono urzędy głównego sędziego, skarbnika i wielu innych. Ci zarządcy prowincji byli podlegli kalifowi, jednak mieli ogromną władzę na swoich terenach. Ważne funkcje państwowe były zajmowane przez ludzi związanych lub spokrewnionych z władcą państwa. Miało to dawać lojalność i brak możliwości buntów, jednak wiele plemion niedopuszczonych do władzy było niezadowolonych z tej sytuacji.

Jeżeli chodzi o skarbiec państwa to znajdował się w Omdurmanie, a polityką finansowa zajmowało się Bajt al – Mal (instytucja Skarbu Państwa w krajach arabskich). Podstawą wpływów do budżetu tego państwa były dochody z ceł (10% wartości towarów), podatki a także łupy wojenne i konfiskaty. Ważny był również monopol państwa nad takimi gałęziami gospodarki jak niewolnictwo, które powróciło po wcześniejszym zakazie Gordona czy handel kością słoniową.

Sądownictwo było istotnym elementem rządzenia. Głównym sędzią został Kadi al. Islam. Powołano wielu sędziów a w samej stolicy było ich czterdziestu. Co więcej sam kalif mógł sądzić w najważniejszych sprawach. Można było zgłaszać apelację do kalifa chyba, że on sam taki wyrok wydawał. Podstawą prawną był Koran, a także działalność i nauki Mahdiego. W tamtym czasie kary za odstępstwo od nauk i prawa często karano śmiercią. Dlatego była to skuteczna metoda eliminacji przeciwników właśnie przez pomówienia czy fałszywe oskarżenia, co prowadziło do wielu nadużyć.

Podstawę gospodarki państwa stanowiły handel i przemysł, a także rolnictwo. Z powodu suszy to ostatnie produkowało znacznie mniej towarów, a także w wyniku działań wojennych i odpływu ludności. Oprócz zbóż uprawiano również bawełnę, a także owoce i daktyle czy figi. Ważna była hodowla gumy arabskiej, jednak za czasów Mahdiego także ta gałąź rolnictwa podupadła. Handel również negatywnie odczuwał panowanie mahdystów gdzie np. nie wolno było handlować kruszcami, których ilość spadała. Rozwój natomiast panował w przypadku niewolnictwa. Pozostałe dziedziny jak rzemiosło czy wyrób biżuterii również straciło na znaczeniu. Wraz z pogarszającymi się warunkami w kraju zaczął panować głód. Problemem były plagi szarańczy. Mimo prób radzenia sobie z problemami to jednak przez cały okres panowania mahdystów występowały niedobory żywności.

Państwo Mahdiego/ Źródło: Wikimedia Commons

Państwo Mahdiego/ Źródło: Wikimedia Commons

Powstanie Mahdiego miało znaczący wpływ na państwowość Sudanu w późniejszych czasach.  Tamte wydarzenia stanowiły podstawę kształtowania się przyszłej państwowości Sudańczyków, gdyż doszło do ich zjednoczenia i uniezależnienia się od wpływów egipskich,.  W 1885 roku zmarł Mahdi, a jego miejsce zajął kalif Abdullah, który kontynuował dotychczasową politykę. Jednak charakter tego państwa zaczął ulegać zmianie. Nastąpiło zmniejszenie nacisku na religię, zaczęto współpracę z innymi, mniej konserwatywnymi ugrupowaniami religijnymi. Dodatkowo dla kalifa ważna była władza, zwłaszcza zapewnienie jej sukcesji. Rewolucyjne państwo teokratyczne zaczęło się przekształcać w monarchię. Także podstawą armii zaczęli stawać się osiadli rolnicy, którzy byli umiarkowani w stosunku do koczowników. Ci ostatni jednak byli na pewno bardziej fanatycznymi i lepszymi żołnierzami, którzy przyczynili się do powstania tego państwa.

Władze w Londynie naciskane były przez opinię publiczną za wydarzenia w Chartumie, a zwłaszcza za śmierć Gordona. Co więcej zwiększało się zagrożenie, że sprawą Sudanu zainteresują się inne mocarstwa kolonialne. Włosi naciskali od wschodu zajmując Erytreę. Tymczasem na zachodzie działali Belgowie – wolne państwo Konga i Francuzi.  To spowodowało energiczniejsze działania Brytyjczyków w celu zlikwidowania tego państwa i opanowania tych terenów. Rozpoczęto budowę linii kolejowej, aby nie być zależnym od warunków terenowych i pogodowych.  Przeprowadzono systematyczny podbój kraju i wypieranie mahdystów. Operacją tą dowodził generał Herbert Kitchener. Udało się w przeciągu kilku lat doprowadzić do upadku państwa Mahdiego, a kulminacją była bitwa pod Omdurmanem 2 września 1898 roku. Następnie doszło do podporządkowania sobie kraju. Wydarzenia w Sudanie pokazały ogromny sukces Brytyjczyków. Zajęli oni ważny teren, który uniemożliwiał innym mocarstwom kolonialnym wpływ w tak ważny strategicznie region dla imperium brytyjskiego. Trzeba zaznaczyć, że terytorium Sudanu znajduje się w pobliżu Morza Czerwonego i samego Kanału Sueskiego, który stanowił podstawę funkcjonowania państwa brytyjskiego. Co więcej incydent w Faszodzie w Sudanie, kiedy to brytyjskie i francuskie wojska spotkały się w Sudanie przeszedł do historii. Francuskie wojska zostały zmuszone do wycofania się z Sudanu i tym samym zatwierdzone zostało panowanie Brytyjczyków na tych terenach. Jednak w konsekwencji incydent ten umożliwiał porozumienie i przyłączenie się do koalicji antyniemieckiej – Trójprzymierza. Nie można jednak zapominać, że wydarzenia w Sudanie stanowiły fundament dla ruchów narodowo- wyzwoleńczych. Chęć powrotu do korzeni, do Koranu i prawa szarijatu, a także sprzeciw wobec nowoczesności i zmianom. Można powiedzieć, w głębokim uproszczeniu, że dzisiejsze Państwo Islamskie było tym samym dla świata, co wtedy państwo Mahdiego. Podobnie jak dzisiaj, tamto państwo wyrosło na pewnych wypaczonych zasadach islamu, w opozycji wobec sytuacji międzynarodowej i obecnej w samym Sudanie. W momencie wybuchu świat nie mógł zareagować, gdyż był podzielony, a na tych terenach występowało i przecinało się wiele interesów. Dopiero perspektywa opanowania tego obszaru, przez któreś z mocarstw, zmusiło Brytyjczyków do rozwiązania problemu państwa Mahdiego.

>>>Czytaj także: Bitwa pod Omdurmanem  2 września 1898<<<

Bibliografia:

 

  • Black Jeremy, 70 Największych bitew świata. Bellona. Warszawa 2007.
  • Dzhantamirov Akhmed, Powstanie Mahdiego w Sudanie w latach 1881- 1898. Forum Politologiczne . Tom9 INP UWM Olsztyn.
  • Gazda Daniel, Powstanie Mahdiego 1881 – 1899. Bellona. Warszawa 2004.
  • Macdonald John, Wielkie Bitwy Historii. Agencja wydawnicza Morex. Warszawa 1995.
  • Newark Tim, 50 Bitew które zmieniły bieg historii nowożytnej. Kurpisz. Poznań 2002.

 

 

 

Komentarze

Absolwent Stosunków Międzynarodowych Collegium Civitas. Zainteresowania: kolonializm w XIX i XX wieku, Bliski Wschód z szczególnym uwzględnieniem Turcji i Izraela.

Najpopularniejsze posty